Kimyasal koruyucu tulum tipleri: Tip 1'den Tip 6'ya, tip 5/6 tulum ne demek?

Tip 1'den Tip 6'ya: standartlar ve bütün giysi testleri

Bölüm sonundaki tablo her tipin standardını, Avrupa Komisyonu'nun AB KKD Tüzüğü için tuttuğu uyumlaştırılmış standartlar listesindeki güncel baskısıyla (Eylül 2026) ve arkasındaki bütün giysi testiyle birlikte veriyor.

Tip 1, havalandırmalı ya da havalandırmasız gaz sızdırmaz tulumdur ve tüm vücudu kapatan bir topluluk olarak test edilir. EN 943-1 dikişleri, birleşim yerlerini ve aksesuarların bağlanış biçimini kapsar; eldiven, bot ve solunum cihazı temel performansını kendi standartlarından alır, burada yalnız ek şartlar konur. Sıvıya tam daldırma, yangın, ısı, patlama, radyolojik ve bulaşıcı riskler bu standardın konusu değildir.

Tip 2 eski belgelerde hâlâ karşınıza çıkar. ECDC'nin 2014 tarihli KKD teknik belgesi onu EN 943-1:2002'ye dayanan, gaz sızdırmaz olmayan tip olarak listeler; aynı tabloda gaz sızdırmaz tulumlar 1a, 1b ve 1c alt türleriyle geçer. Eski etiketlerde bu harflere rastlanabilir, her işaretin anlamı kullanım talimatında açıklanmak zorundadır. 2015 baskısının kapsamı ise yalnız gaz sızdırmaz tulumlardır. Yeni bir şartnamede Tip 2 yazıyorsa onu gerçek maruziyete göre yeniden kurmak gerekir; tartışma çoğu zaman Tip 1 ile Tip 3 arasında geçer.

Tip 3 ile Tip 4'ün farkı bağlantılardadır. Tip 3'te tulumun parçaları arasındaki ve varsa başlık, eldiven, bot, vizör ya da solunum cihazıyla bağlantılar sıvı geçirmez, Tip 4'te sprey geçirmez olmalıdır. Jet testi basınçlı bir sıvı hüzmesine, sprey testi havada asılı bir damlacık bulutuna dayanır. Dolum hattında rakor sökülürken hortumdan asit fışkırabilecekse soru Tip 3'tür. Aynı ürünün seyreltik hâliyle yüzey yıkamak Tip 4'e daha yakındır.

Tip 6'nın kapsamı bilerek dar tutulmuştur: hafif sprey, sıvı aerosoller, düşük basınçlı ve az hacimli sıçramalar. Standart bu durumlarda moleküler düzeyde tam bir sıvı bariyeri beklemez. Laboratuvarda numune aktarırken önlüğe gelen birkaç damla bu tanıma girer. Devrilen bir kova çözelti girmez.

PB, İngilizce “partial body” yani kısmi gövde demektir. PB [3], PB [4] ve PB [6]; laboratuvar önlüğü, önlük, ceket, pantolon, kolluk ve başlık gibi vücudun yalnız bir bölümünü kapatan giysilere verilir. Bunlar bütün giysi testine sokulmaz, standart yalnız kumaşın ve dikişlerin performansını arar. PB [6] bir önlük bu yüzden Tip 6 tulumun yerine geçmez: örtmediği yer açıkta kalır.

Tip 5/6 tulum ne demek, nerede kullanılır?

Tip 5/6 tulum, hem EN ISO 13982-1'in kuru partikül testini hem EN 13034'ün hafif sprey testini geçmiş tam vücut tulumdur. Bu ikili etiket iki sık riski birden karşılar: havaya kalkan toz ve kazara gelen birkaç damla.

Tipik işler şunlardır: toz kimyasalın torbadan kazana boşaltılması, eski yalıtım ve asbestli malzeme bulunan alanlarda bakım, kurşunlu boyanın kazınması, ilaç ya da pigment tozuyla çalışılan tartım odaları, tank içinde kuru temizlik, sıçrama riskinin düşük olduğu numune alma. Belediye ekiplerinin yaptığı ilaçlama ve gıda tesislerindeki köpüklü temizlik sınırdadır. Püskürtme yoğunsa Tip 4 masaya gelir; tarım ilacı uygulayanların kendi standardı EN ISO 27065'tir.

Sınırlarını bilmek numarayı bilmekten önemlidir. Tip 5/6 tulum gaz ve buhara karşı koruma iddiası taşımaz; o iş Tip 1'in alanıdır. Basınçlı sıvıya, sıvının içinde diz çökmeye ya da ıslak bir yüzeye uzun süre yaslanmaya göre de tasarlanmamıştır. HSE'nin asbest rehberi dış mekân işlerinde su geçirmez tulum da gerekebileceğini not eder. Yağmurda ıslanmış bir Tip 5/6 tulum o işin tulumu değildir.

Tip 4/5/6 etiketi bir adım ötesini anlatır: tulum ayrıca yüksek seviyeli sprey testini de geçmiştir. Dikişlerin bantlı ya da kaynaklı olması, fermuar kapağının yapışkanlı olması gibi ayrıntılar ise tip numarasında yazmaz. ECDC'nin KKD belgesi de bu noktaya dikkat çeker ve bu ayrıntıların satın alma şartnamesine tek tek yazılmasını ister. Aşağıdaki tablo yalnız bir başlangıç noktasıdır.

Asbest ve kurşun tozunda tulum ve FFP3

Asbestte tulumun tipi tartışma konusu değildir. İngiltere'nin iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE, lisans gerektirmeyen işler için hazırladığı EM6 föyünde de asbest yönetmeliğinin onaylı uygulama kodu L143'te de tek kullanımlık Tip 5 tulumu (EN ISO 13982-1) uygun sayar. Dikkat isteyen, tulumun nasıl giyildiğidir.

HSE'nin kuralları kısa ve somuttur. Tulum bir beden büyük alınır ki eğilip uzanırken dikişler açılmasın. Bilek, paça ve başlık lastikli olur, tozu tutacak cep bulunmaz. Paçalar botun içine sokulmaz, üstüne indirilir; içeri sokulan paça tozu ayakkabıya taşır. Başlık maskenin lastiklerinin üstünden geçirilir. Bilekler bolsa bantla kapatılır. Bağcıklı bot giyilmez: lif bağcıkların arasına sıkışır ve temizlemesi çok zordur. HSE tek kullanımlık galoş yerine bağcıksız botu tercih eder; galoş kaydırabilir. Altta uzun kollu gömlek de önerilmez, tulumun altında düzgün örtülmez.

Maskede HSE en az 20 atanmış koruma faktörü ister: EN 149'a göre FFP3 tek kullanımlık maske ya da P3 filtreli yarım maske. İkisi de sakal ya da kirli sakalla çalışmaz; uzun ve kesintisiz işte fanlı sisteme geçilir. Vardiya sonunda maske en son çıkarılır, tulum ondan önce.

Türkiye'de bu işin çerçevesini 25 Ocak 2013 tarihli Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik çizer. Söküm, asbest söküm uzmanının gözetiminde yapılır; işveren işe başlamadan iş planını hazırlar ve Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne bununla birlikte bildirir. Yönetmeliğin 14. maddesi giysiyi doğrudan ilgilendirir: kişisel koruyucu donanım işyeri dışına çıkarılmaz, koruyucu giysiler işyerinde ya da temizlik işinin yapıldığı yerde temizlenir ve işyerinden yalnız kapalı kaplar içinde çıkarılır. Koruyucu giysi ile çalışanın kendi giysisi ayrı yerlerde saklanır, bunların bedeli çalışana yüklenmez.

Kurşunda tablo biraz farklıdır. HSE'nin kurşun uygulama kodu L132, iyi durumda ve temiz tutulan normal bir iş tulumunun pek çok işyerinde yeterli koruma sağlayabileceğini yazar. Asıl şart giysinin kurşunu taşımamasıdır. Tasarım tozu toplayıp tutmamalı, en az iki takım verilmeli (biri sırtta, biri yıkamada) ve kirli giysi işyerinden yalnız uzman çamaşırhaneye gitmek için çıkmalıdır; eve hiç gitmez. Kuru zımpara gibi yoğun toz çıkaran işlerde ya da kontrollü bir yıkama zinciri kurulamıyorsa tek kullanımlık Tip 5 tulum işi sadeleştirir.

Türkiye'de kurşunla çalışmada sağlık gözetimi ve kanda kurşun ölçümü, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'in Ek-2'sinde düzenlenir. Tulum bu gözetimin yerini tutmaz; yaptığı iş, kurşunun eve taşınmasını kesmektir.

Ek işaretler: B, ET, EN 1073-2 ve EN 1149-5

Tip numarasının yanındaki küçük ekler ayrı testlerin karşılığıdır. Bölüm sonundaki tablo en sık görülenleri topluyor.

B, biyolojik demektir. ECDC'ye göre tip numarasından sonra gelen B, malzemenin çeşitli biyolojik kirleticilere karşı da belgelendiğini gösterir; Tip 5-B bir tulumun kumaşı hem toz testini hem EN 14126 testlerini geçmiştir. Bu testlerin kilit olanlarından biri, kan yoluyla bulaşan etkenlere direnci bakteriyofajla ölçen ISO 16604'tür. ECDC, Tip 3-B malzemeyi aerosollere ve virüs ya da spor gibi küçük parçacıklara karşı etkili bir bariyer sayar. Ameliyat ekibinin giysisi EN 14126'nın kapsamında değildir.

EN 1073-2 radyoaktif partikül bulaşmasına karşı havalandırmasız giysileri kapsar. Giysi gövdeyi, kolları ve bacakları korur; bot, eldiven ve solunum koruması kendi standartlarına bağlıdır. Standardın konusu radyoaktif tozun cilde ve iç giysiye bulaşmasıdır. Işınımın kendisine karşı zırh işlevi kapsamında yoktur.

EN 1149-5:2018 antistatik giysinin malzeme ve tasarım şartlarını verir. Giysiyi bütünüyle topraklanmış bir sistemin parçası sayar: kişi ve diğer iletkenler toprağa 10⁸ ohm'dan küçük bir dirençle bağlıdır. Hedeflenen ortam, en düşük tutuşma enerjisi 0,016 mJ'den az olmayan patlayıcı ortamlardır. Oksijence zenginleştirilmiş ortamda yetmeyebilir, şebeke gerilimine karşı koruma da değildir. Pratikteki anlamı şu: yalıtkan tabanlı ayakkabıyla giyilen antistatik tulum, yükünü boşaltacak yer bulamaz. Patlayıcı ortam sınıflandırması olan bölümlerde tulum, ayakkabı ve zemin birlikte seçilir.

Tek kullanımlık mı, tekrar kullanılabilir mi?

EN 13034 ve EN 14605 hem sınırlı kullanımlı (tek kullanımlık) hem tekrar kullanılabilir giysileri kapsar. Hangisinin uygun olduğu maddeye, kirlenmenin düzeyine ve giysinin güvenle arındırılıp arındırılamayacağına bağlıdır.

“Tek kullanımlık tulum” ifadesi tek başına bir koruma iddiası değildir. Piyasada boya ve kirden korumak için satılan, kimyasal tip numarası taşımayan tek kullanımlık tulumlar da vardır. AB KKD Tüzüğü'nde Kategori I yalnız asgari riskleri kapsar: yüzeysel mekanik yaralanma ya da zayıf etkili temizlik maddeleriyle temas gibi. Ambalajda tip numarası ve CE işaretinin yanında dört haneli onaylanmış kuruluş numarası yoksa o tulum kimyasala ya da asbeste karşı kullanılmaz.

Tek kullanımlık tulumun ömrü bir vardiyadır, kirlenirse daha kısadır. HSE asbestte tek kullanımlık tulumun çoğu durumda her vardiya sonunda asbest atığı olarak bertaraf edilmesini ister; seyrek numune alma gibi kirlenme riski düşük işleri bunun dışında tutar. Kullanılmış tulumu ertesi gün için çiviye asmak, kirli dış yüzü temiz iç yüze taşımanın en kısa yoludur. Bir de raf ömrü var: AB KKD Tüzüğü üreticiden, uygulanabildiği durumda, ürünün eskime ayını ve yılını ya da süresini kullanım talimatında vermesini ister. Depoda yıllarca bekleyen kolinin tarihine bakmak gerekir.

Tekrar kullanılabilir giysi her kullanımdan sonra arındırma, kontrol ve kayıt ister. Yüzeyde kabarma, sertleşme ya da yapışkanlık, çizik ve fermuar hasarı aranır. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, bakım, onarım ve periyodik kontrolün imalatçının kullanım kılavuzuna göre yapılmasını, donanımın ücretsiz verilmesini ister; kullanım süresini de riskin derecesine, maruziyet sıklığına ve donanımın performansına göre belirletir. Asbest ya da kurşunla kirlenen tekrar kullanılabilir giysi uzman çamaşırhaneye gider. HSE, asbestli giysinin sıcak suda çözünen torbalar içinde, ağzı açılmadan makineye konmasını tarif eder.

Kategori III ve CE: etikette ne olmalı?

AB KKD Tüzüğü (AB) 2016/425, sağlığa zararlı madde ve karışımları, zararlı biyolojik etkenleri ve iyonlaştırıcı ışınımı Kategori III riskler arasında sayar. Bunlar ölüm ya da kalıcı sağlık hasarı gibi çok ağır sonuçlar doğurabilecek risklerdir. Tek kullanımlık bir Tip 5/6 dahil her kimyasal koruyucu tulum bu yüzden en üst kategoridedir. Türkiye'de aynı düzen, Tüzük'le uyumlu Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği ile kurulur (Resmî Gazete 1 Mayıs 2019, sayı 30761).

Kategori III ürün piyasaya çıkmadan iki aşamadan geçer. Önce onaylanmış kuruluş AB tip incelemesini yapar (Modül B). Ardından üretim ya rastgele aralıklarla yapılan denetimli ürün kontrolleriyle (Modül C2) ya da üretim sürecinin kalite güvencesiyle (Modül D) izlenir. Bu ikinci aşamaya katılan kuruluşun kimlik numarası CE işaretinin yanına konur. Ardından korunulan riski gösteren piktogram gelir; Türk yönetmeliği bunu zorunlu tutar, AB Tüzüğü isteğe bırakır. CE'nin yanında numara olmayan bir kimyasal tulum etiketi eksiktir.

Etiketin geri kalanını EN ISO 13688 düzenler. Bu genel standart ergonomi, zararsızlık, beden gösterimi, eskime, uyumluluk ve işaretleme şartlarını ve üreticinin vereceği bilgileri kapsar. Tek başına uygulanmaz, hep bir performans standardıyla birlikte kullanılır. Kullanım talimatında giyme, kullanma, temizleme, saklama ve bertaraf bilgisi yer alır. İşveren tarafında Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, işyerinde kullanılan KKD'nin CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu taşımasını şart koşar.

Birden fazla donanım birlikte giyiliyorsa aynı yönetmelik bunların bir arada kullanılmaya uygun olmasını, birinin diğerinin korumasını bozmamasını ister. Tulumun başlığı maskenin sızdırmazlık kenarına binmemeli, gözlüğün kayışı başlığı yukarı çekmemeli. Bu uyum satın almadan önce yapılan bir deneme giyiminde görülür.

Giyme, bantlama ve çıkarma sırası

Giymeye başlamadan tulumun bedeni ve hasarı kontrol edilir; kumaşı yırtabilecek saat ve yüzük çıkarılır. Tulum giyilir, paçalar botun üstüne indirilir. Maske takılır ve sızdırmazlık kontrolü yapılır. Başlık maske lastiklerinin üstünden geçirilir, fermuar kapatılır, kapağı yapıştırılır. Eldiven en son giyilir. ECDC basit bir deneme önerir: tam donanımla diz çökün ve kollarınızı yukarı kaldırın. Bel, bilek ya da ense açılıyorsa beden yanlıştır.

Bant, tulumu eldivenle ya da botla tek parça gibi davranmaya zorlar. HSE asbestte bol kalan bilekleri bantla kapatmayı önerir. ECDC ise artılarını ve eksilerini tartar: iyi yapılmış bant eldiveni ve botu tulumla birlikte tek hamlede çıkarmayı sağlar, kötü yapılmışı çıkarırken kopar ya da kolu öyle sıkar ki el eldivenden çıkmaz; bileği saran bant halkası elin en geniş yerinden dar olmamalıdır. Bant beden hatasını düzeltmez; tulumu bantla daraltmak korumayı düşürür. Kumaş katmanlı bant sıvıyı kılcal etkiyle emer; onun yerine sağlam bir koli bandı ya da kimyasala dayanıklı bant tercih edilir. Üreticinin talimatında bant hakkında ne yazdığına da bakın.

Sıcak ayrı bir risktir. HSE asbest kodunda sıcak ve nemli ortamda çalışmayı mümkün olduğunca kaçınılacak bir durum sayar; kaçınılamıyorsa işi serin saatlere almayı, çalışma sürelerini kısaltmayı ve sıvı kaybına karşı önlem almayı ister. Tulum ve maskeyle terleyen çalışan başlığı aralar, maskeyi indirir. Vardiya planı bu yüzden tulumun kendisi kadar korumanın parçasıdır.

Çıkarma, kirlenmenin en kolay taşındığı andır. ECDC iki kişiyle çalışmayı önerir: biri çıkarır, diğeri izler ve yardım eder. Aşağıdaki sıra büyük ölçüde HSE'nin EM8 föyündeki asbest sırasıdır ve kimyasal işler için de iyi bir iskelet verir:

• Çalışma alanının çıkışında botlar nemli bezle silinir.
• Tulumun üstündeki toz H sınıfı elektrikli süpürgenin fırça ucuyla ya da nemli bezle tamponlayarak alınır; ovalamak lifi havaya kaldırır.
• Bantla bağlanmış eldiven ve botlar, bant sökülmeden tulumla birlikte çıkarılır.
• Tulum dış yüzüne dokunulmadan, içi dışa gelecek şekilde soyulur ve doğrudan atık torbasına konur.
• Maske en son çıkarılır; tek kullanımlıksa aynı torbaya gider.
• Torba kapatılır, eller ve yüz yıkanır; tozlu işten sonra duş alınır.

Malzeme türleri ve sipariş verirken belirtilecekler

Tip 5/6 tulumlar çoğunlukla dokusuz (nonwoven) kumaştan yapılır ve iki malzeme ailesi sık anılır. SMS, iki spunbond katmanın arasına bir meltblown katman yerleştirilmiş yapıdır. Avrupa dokusuz kumaş birliği EDANA'nın anlattığına göre spunlaid süreçte çekilerek inceltilen sürekli filamentler kumaşa mukavemet verir; meltblown ise sıcak hava akımıyla incelen, çapı bir mikron dolayına kadar inebilen ama mukavemeti düşük lifler üretir. Dışta mukavemet, ortada ince lif: SMS'in mantığı budur. Yapısı gereği gözenekli olduğu için rahat nefes alır, sıvı bariyeri ise filmli kumaşlara göre sınırlıdır.

Mikro gözenekli film laminatta dokusuz bir taban kumaşın üstüne mikro gözenekli ince bir plastik film lamine edilir. Film sıvı damlasını ve tozu durdurur, gözenekler su buharının bir kısmının çıkmasına izin verir. Genel eğilim şöyledir: film sıvıya karşı daha kapalı, SMS sıcak havada daha rahattır. Kesin karşılaştırma ancak gerçek ürünlerin test raporlarıyla yapılır.

Tip 3 ve Tip 4'te kumaş çoğunlukla kaplamalı ya da çok katlı bir laminattır. Burada seçimi malzemenin adı değil, kullandığınız madde için verilen geçirgenlik verisi belirler.

Toplu alımdan önce iki üç bedende numune isteyip ekibe bir vardiya giydirmek, katalogda görünmeyen sorunları ortaya çıkarır: başlığın maskeyle uyumu, kol boyu, terleme. Formasan'dan teklif isterken aşağıdaki listeyi doğrudan teklif formuna yapıştırabilirsiniz; bilgiler aynı mesajda olursa doğru ürün ilk turda belirlenir:

• Tip ya da tip dizisi (örneğin Tip 5/6 ya da Tip 4/5/6) ve gerekiyorsa B, EN 1073-2 ya da EN 1149-5 işareti
• Kullanılan maddelerin adları ve güvenlik bilgi formları
• Başlık, çorap ayak, parmak halkası, fermuar kapağı ve dikiş tipi gibi ayrıntılar
• Beden dağılımı ve vardiya başına kişi sayısı
• Aylık ya da iş başına tahmini adet; tek kullanımlıkta beklenen raf ömrü
• Birlikte kullanılacak maske, eldiven ve bot