Alev almaz kıyafet standartları: EN ISO 11612 kodları, EN ISO 11611 ve ark koruması

Etiketteki ‘A1 A2 B1 C1 E2 F1’ satır satır nasıl okunur?

Etiketteki dizi, test raporundaki sonuçların kısaltmasıdır. İlk bölümde andığımız raporda kumaş, başvuru sahibinin beyanına göre 245 g/m² ağırlığında, %80 pamuk, %19 polyester ve %1 antistatik liften oluşan bir FR dimi. Beş yıkamadan sonra konvektif ısıda 5,7 s (B1), radyant ısıda 11,8 s (C1), temas ısısında 8,6 s (F1) ve erimiş alüminyumda 283 g (D2) sonucunu almış. Yaklaşık 200 gramlık dört erimiş demir dökümünün hiçbiri arkadaki filmi bozmamış (E3). Etikete düşen dizi A1 A2 B1 C1 D2 E3 F1.

İngiltere'nin iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE'nin örnek seçimleri aynı okumanın sahadaki karşılığıdır. Tavan vinciyle taşınan potadan zemindeki kalıplara demir dökülen işte pantolon için E1 öneriliyor. Hurda, balya ve külçe alüminyumun indüksiyon ocağına elle şarj edildiği, sıkışan hava ya da nemin erimiş metali dışarı fırlatabildiği işte ise ceket ve pantolon için D3.

Kodlar kumaşı anlatır, kesimi anlatmaz. HSE aynı rehberde kesime de değinir: çalışan eğildiğinde ceket pantolonun belini açıkta bırakmamalı, paça katlamasız olmalı ve ayakkabının üstüne binecek genişlikte ve uzunlukta kesilmeli, dış giysi acil durumda hızla çıkarılabilecek kapamalarla yapılmalı. Bunlar teklif aşamasında kodla birlikte konuşulur.

Başlıktaki dizi, yani EN ISO 11612 A1 A2 B1 C1 E2 F1 etiketli bir tulum, parça parça şöyle okunur:

• A1 ve A2: Kumaş, alev yüzeyine de kenarına da tutulduğunda kendi kendine söndü. Paça, etek ucu ve kol ağzı gibi kenarların alev alabileceği işlerde A2'nin bulunması anlamlıdır.
• B1: Doğrudan alev altında, kumaşın arkasındaki ölçüm diskinin sıcaklığı 4 ile 10 saniye arasında 24 °C yükseldi. Bu, alev parlamasından uzaklaşmak için kısa bir tampondur; alevin içinde çalışma süresi değildir.
• C1: 20 kW/m² radyant ısı altında aynı artış 7 ile 20 saniye arasında oluştu. Ocak önünde uzun süre kalınan işlerde daha yüksek C düzeyi aranır.
• E2: Kumaşın arkasına konan deri benzeri PVC filmin, yaklaşık 1400 °C'deki erimiş demir dökümünde hasar görmeye başladığı miktardan hesaplanan endeks 120 ile 200 gram arasında. Endeks büyüdükçe kumaş filme zarar vermeden daha fazla metal taşır. HSE, erimiş çelik, bakır ve pirinç için de E kodlarını genelde yeterli sayar.
• F1: 250 °C'lik yüzeye bastırılan kumaşta eşik süresi 5 ile 10 saniye arasında kaldı. Sıcak bir boruya yaslanmak ya da dirsekle sıcak parçaya değmek bu senaryodur.
• D yok: Erimiş alüminyuma karşı iddia yok. Demirdeki iyi sonuç alüminyum için bir şey söylemez; bu tulum alüminyum dökümhanesine uygun değildir.

EN ISO 11611 nedir? Kaynakçı kıyafetinde Sınıf 1 ve Sınıf 2

EN ISO 11611, kaynak ve benzeri işlerde giyilen tulum, ceket, pantolon, önlük, kolluk, tozluk ve başlığı kapsar. Koruduğu riskler küçük erimiş metal damlaları (çapak), aleve kısa temas ve kaynak arkının radyant ısısıdır. Giysi ayrıca, yaklaşık 100 V doğru akıma kadar gerilim taşıyan iletkenlere kısa ve kazara temasta çarpılma olasılığını azaltacak elektrik direncine sahip olmalıdır.

Sınıflar işin ağırlığına göre ayrılır. Sınıf 1 daha az çapak ve radyant ısı üreten yöntem ve koşullar, Sınıf 2 yoğun çapak ve daha fazla ısı içindir. Fark iki testte ölçülür; standardın Ek A'sı her sınıf için tipik işleri sayar.

Ek A'daki bir ayrım kolayca gözden kaçar: makineyle yapılan plazma kesme Sınıf 1 örnekleri arasındadır, aynı kesim elle yapıldığında Sınıf 2'ye geçer. İkinci nokta: kumaşın EN ISO 11612'de yüksek bir E düzeyi alması, kaynakta Sınıf 2 olduğu anlamına gelmez. Yukarıdaki raporda E3 alan kumaş damla testinde 17 damlada kaldı ve radyant ısıda 11,8 s verdi; EN ISO 11611'de Sınıf 1 oldu.

Baskı tarafında da bir ayrıntı var. ISO, üçüncü baskıyı 18 Haziran 2024'te ISO 11611:2024 olarak yayımladı; bu baskı morötesi ışınıma karşı korumayı üç risk düzeyinde ele alıyor. Avrupa Standardizasyon Komitesi CEN ise bu metni EN ISO 11611 olarak kabul etme projesini Ağustos 2024'te iptal etti. Revizyon çalışması sürüyor, ama Avrupa'da geçerli metin bugün de EN ISO 11611:2015. Etiket ve belgelerde 2015 tarihini görmenizin nedeni bu.

Ark flaş kıyafeti: IEC 61482-2, APC sınıfları, ATPV ve ELIM

Elektrik arkı alevden farklı bir yüktür: saniyenin çok küçük bir bölümünde yüksek ısı enerjisi açığa çıkar ve EN ISO 11612 testleri bu enerjiyi ölçmez. Ark flaş kıyafeti bu yüzden IEC 61482-2'ye göre değerlendirilir. Uluslararası baskı 2018 tarihlidir ve 2009 baskısının yerini almıştır; Avrupa'daki karşılığı EN 61482-2:2020'dir. Standart yalnızca arkın ısıl etkisini kapsar. Elektrik çarpması, gürültü, ışık ve basınç kapsam dışıdır; göz, yüz, el ve ayak koruması da bu standardın konusu değildir ve ayrı ürünlerle sağlanır.

İki test yolu vardır. Kutu testinde (IEC 61482-1-2) ark, bir kutunun içinde numuneye yönlendirilir ve 500 milisaniye sürer. 4 kA'lık denemeyi geçen kumaş ya da giysi APC 1, 7 kA'lık denemeyi geçen APC 2 sınıfını alır. Geçmek için iç yüze erime olmamalı, alev 5 saniye içinde sönmeli, 5 mm'den büyük delik açılmamalı ve bütün sensör ölçümleri Stoll eğrisinin altında kalmalıdır. Stoll eğrisi, ciltte ikinci derece yanığın başladığı ısı-zaman sınırıdır.

Açık ark testinde (IEC 61482-1-1) numuneler artan enerjilerde arka tutulur ve sonuç bir sayıyla verilir. ATPV, kumaştan geçen ısının ikinci derece yanık sınırına ulaşma olasılığının %50 olduğu enerjidir. ELIM, altında kalan tüm ölçümlerin Stoll eğrisinin altında kaldığı ve kumaşın yarılmadığı enerji sınırıdır; 2018 baskısında yeni bir ark değeri olarak yer aldı ve ATPV'ye göre daha temkinli bir sayıdır. EBT ise kumaşın yarılıp açılma olasılığının %50 olduğu enerjidir.

Değerler kJ/m² ya da cal/cm² ile yazılır; 1 cal/cm² 41,868 kJ/m²'ye eşittir, yani 8 cal/cm² yaklaşık 335 kJ/m² eder. Seçimde, ark risk değerlendirmesinde çalışma mesafesi için hesaplanan enerji esas alınır ve giysinin ark değeri bu enerjinin altında kalmamalıdır. Katmanlı giyimde değer, katmanlar birlikte test edilerek bulunur. Tek tek değerlerin toplanmasıyla bulunmaz.

EN ISO 14116: sınırlı alev yayılımı ne zaman yeterli?

EN ISO 14116 ısıya karşı koruma iddiası taşımaz. Görevi daha dardır: giysinin küçük bir alevle ara sıra ve kısa süreli temasta tutuşup kendisinin tehlike hâline gelmesini önlemek. Isı koruması da gerekiyorsa standardın kendisi EN ISO 11612'yi gösterir. Malzemeler ISO 15025'in yüzey yöntemiyle denenir ve üç indeksten birini alır; en sıkısı İndeks 3'tür.

İndeks 1'in kolay atlanan bir kullanım şartı var. İndeks 1 malzeme cilde temas etmemelidir; İndeks 1 giysi ancak İndeks 2, İndeks 3 ya da EN ISO 11612 belgeli bir giysinin üzerine giyilir. FR tulumun üzerine giyilen İndeks 1 bir ikaz yeleği bu sırayı korur. Aynı yelek sıradan bir tişörtün üzerine giyildiğinde sıra bozulur. İndekslerin ölçütleri şöyle:

• İndeks 1: Alev numunenin üst ya da yan kenarına ulaşmaz, alevli parça düşmez, kor, yanan bölgeden sağlam kumaşa yayılmaz. Delik oluşabilir.
• İndeks 2: İndeks 1'in bütün şartları, ek olarak delik oluşmaz.
• İndeks 3: İndeks 2'nin bütün şartları, ek olarak alev süresi 2 saniyeyi geçmez.

İçsel FR ile sonradan işlemli FR kumaş arasındaki fark

Türkçede ‘alev almaz’, ‘alev geciktirici’ ve ‘aleve dayanıklı’ çoğu zaman aynı ürün için kullanılır. Hiçbiri kumaşın yanmayacağı anlamına gelmez. Anlattıkları şey, kumaşın alev kaynağı çekilince kısa sürede sönmesi ve yanığı büyütmemesidir. Asıl ayrım, bu özelliğin nereden geldiğindedir.

İçsel FR kumaşta özellik lifin kimyasal yapısındadır; aramid ve modakrilik içeren karışımlar bu gruba girer. Yıkama bu özelliği liften söküp götüremez, giysinin ömrünü aşınma, incelme ve yırtık bitirir. İşlemli FR kumaşta ise pamuk ya da pamuk ağırlıklı bir karışım, kalıcı bir alev geciktirici apreyle işlenir. Lif içeriği ‘%100 pamuk’ olan bir FR kumaş bu yüzden işlemlidir: pamuk kendi başına aleve dayanıklı değildir.

Kalıcı apre, her koşula dayanır demek değildir. Kumaşın belgesindeki sonuçlar, üreticinin tarif ettiği yıkama yöntemi ve yıkama sayısı için geçerlidir. Korumanın bir apreye bağlı olduğu işlemli kumaşta bu koşulların dışına çıkmak, içsel kumaşa göre daha büyük risktir. Seçimi iki soru netleştirir: giysi nasıl ve yılda kaç kez yıkanacak, kumaşın teknik föyü kaç yıkamadan sonra test edildiğini gösteriyor?

Yıkama, yumuşatıcı ve içlik kuralları

FR ve ark korumalı giysinin ev tipi yıkaması için ASTM F2757, endüstriyel yıkaması için ASTM F1449 kılavuzu yazılmıştır; uygulamada ilk başvuru yine giysinin bakım etiketidir. FR giysi bakım talimatlarında ortak bir yasak listesi vardır: klorlu ağartıcı, hidrojen peroksit, yumuşatıcı ve bunları içeren deterjanlar. ‘Oksijenli’ diye satılan leke çıkarıcıların çoğu hidrojen peroksit ya da suda peroksit açığa çıkaran perkarbonat içerir, bu yüzden onlar da bu gruptadır.

Yağ ve yakıt ayrı bir sorundur. FR kumaşa emmiş yanıcı sıvı, alev anında yakıt görevi görür. Yıkamayla çıkmayan yağ ya da çözücü bulaşığı olan giysi kullanımdan çekilir. Ağır kirde etiketin izin verdiği en yüksek sıcaklık seçilir, makine aşırı doldurulmaz, FR giysiler gündelik çamaşırdan ayrı ve ters çevrilerek yıkanır. Kurutmada düşük ısı kullanmak ve giysiyi hafif nemliyken çıkarmak çekmeyi azaltır.

Çekme küçük bir kusur değildir. Daralan giysi bedene yapışır, kumaşla cilt arasındaki hava boşluğu azalır ve acil durumda giysiyi çıkarmak zorlaşır. EN ISO 11612 dokuma kumaşta yıkamadaki boyut değişimini ±%3 ile sınırlar. Bol kesim ısı korumasının bir parçasıdır.

İçlik kuralı da kesindir. ABD'de elektrik işlerinde uygulanan NFPA 70E; asetat, naylon, polyester, polipropilen ve elastan gibi eriyen liflerin cilde temas eden iç katmanda kullanılmasına izin vermez. Pamuk ya da FR içlik giyilir. FR giysinin üstüne FR olmayan bir mont ya da polar da giyilmez: dış katman tutuşursa alttaki FR giysi yanığı tek başına önleyemez. Türkiye'de KKD'lerin işyerinde kullanımına ilişkin yönetmelik de aynı anda kullanılan donanımların birbirinin korumasını bozmayacak şekilde seçilmesini ister.

EN ISO 11612 ile NFPA 2112 arasındaki ilişki

NFPA 2112, Kuzey Amerika'da endüstri personelinin kısa süreli yangın maruziyetine, pratikte ani alev parlamasına (flash fire) karşı giydiği FR giysinin standardıdır; yürürlükteki baskısı 2023 tarihlidir. ABD iş güvenliği idaresi OSHA, 2010 tarihli uygulama politikasında petrol ve gazda sondaj, kuyu bakımı ve üretim işleri için NFPA 2112'yi ve giysinin seçim, bakım ve kullanımını anlatan NFPA 2113'ü işverenlere başvuru standardı olarak gösterir.

Yöntem EN ISO 11612'den farklıdır. NFPA 2112'de kumaş, dikey alev testinde en fazla 100 mm kömürleşme boyu ve 2 saniye alev süresi vermelidir; bu test hem yeni kumaşta hem 100 endüstriyel yıkamadan sonra yapılır. Isı transfer performansı aralıklı düzende en az 25 J/cm² (6,0 cal/cm²), temaslı düzende en az 12,6 J/cm² (3,0 cal/cm²) olmalı, kumaş 260 °C'de %10'dan fazla çekmemelidir. Belirleyici test mankendir: sensörlerle donatılmış insan boyu bir mankene giydirilen giysi 3 saniye aleve maruz bırakılır ve tahmini vücut yanığı %50'yi geçmemelidir. Uygunluk beyanı için üçüncü taraf belgelendirme şarttır.

İki standart birbirinin yerine geçmez; birinin belgesi diğerinin testini kanıtlamaz. İki belgeyi birlikte taşıyan kumaşlar vardır. Avrupa'da ve Türkiye'de ısı ve alev için başvurulan standart EN ISO 11612'dir. ABD ya da Kanada'ya giden ekipler veya şartnamesi Kuzey Amerika'daki bir merkezden gelen şirketler için NFPA 2112 de istenebilir; hangisinin gerektiği sipariş öncesinde netleşmelidir.

Şartnamede ve teklif talebinde ne yazılmalı?

Türkiye'de hangi KKD'nin kullanılacağına işveren, risk değerlendirmesinin sonucuna göre karar verir (Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 2 Temmuz 2013, sayı 28695). Aynı yönetmelik ürünün CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzuyla gelmesini ister. Tasarım ve üretim şartları, 2016/425 sayılı AB Tüzüğü dikkate alınarak hazırlanan Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği'ndedir (Resmî Gazete 1 Mayıs 2019, sayı 30761); Kategori II ve III ürünlerde onaylanmış kuruluşun AB tip incelemesi gerekir.

Kod henüz bilinmiyorsa işe sahadaki ısı kaynağını tarif ederek başlayın: kaynak ne, personel ne kadar süre ve ne kadar yakında duruyor.

Formasan'a gönderilen teklif talebinde aşağıdaki bilgiler bulunursa ilk kumaş ve kalıp önerisi doğru yere oturur, numune turu da kısalır:

• Görev ve risk: kaynak yöntemi, dökülen metal (alüminyum mu, demir-çelik mi), ark risk değerlendirmesinde hesaplanan enerji.
• Standart ve kodun tam yazımı: ‘EN ISO 11612 A1 A2 B1 C1 E2 F1’, ‘EN ISO 11611 Sınıf 2 A1’, ‘IEC 61482-2 APC 1’ ya da asgari ELIM değeri gibi.
• Ek özellikler: patlayıcı ortam için antistatik (EN 1149-5), yol ve saha işleri için yüksek görünürlük (EN ISO 20471).
• Kumaş tercihi ve yıkama düzeni: içsel mi işlemli mi, ev yıkaması mı endüstriyel çamaşırhane mi, yılda tahmini kaç yıkama.
• İstenen belgeler: AB tip inceleme belgesi, test raporu, Türkçe kullanım kılavuzu.
• Sonradan eklenecek logo, isim etiketi ve reflektif bant: bunların da giysinin koruma sınıfını bozmayacak malzemeden olması gerekir.