Gaz maskesi filtre renkleri ve tipleri: A, B, E, K, P ve ABEK ne demek?

Kapasite sınıfları: 1, 2 ve 3 neyi gösterir?

Harften sonraki rakam filtrenin ne kadar madde tutabileceğini anlatır: 1 düşük, 2 orta, 3 yüksek kapasite. Yaygın bir yanlış, sınıf 3'ün daha sıkı koruduğunu düşünmektir. Sınıf yükseldikçe filtrenin geçirdiği miktar azalmaz; aynı koşulda dolması daha uzun sürer. Almanya'daki yasal kaza sigortasının solunum koruma kuralı DGUV Regel 112-190 bunu açıkça yazar: gaz filtresi sınıfı koruma düzeyini değiştirmez.

Sınıfın ikinci işlevi bir tavan koymaktır. Aynı kurala göre fansız maskelerde sınıf 1 filtre %0,1 (1.000 ppm), sınıf 2 filtre %0,5 (5.000 ppm), sınıf 3 filtre %1 (10.000 ppm) derişimin üstünde kullanılmaz. Maskenin koruma katsayısı daha yükseğine izin verse bile bu sınır geçerlidir. EN 14387 de sınıf 2 ya da 3 filtrenin, alt sınıfın koruduğu her durumu kapsadığını belirtir.

Aşağıdaki tablo EN 14387:2004+A1:2008'in laboratuvar şartıdır. Filtre dakikada 30 litre hava, %70 bağıl nem ve 20 °C'de, sabit derişimdeki test gazına tutulur; çıkışta belirlenen eşik aşılana kadar geçen süre ölçülür. Bu değerler sahadaki ömrü vermez; sahada derişim çoğu zaman daha düşük, ağır işte nefes temposu daha yüksektir.

Tablonun asıl gösterdiği şu: aynı sınıf numarası her gaz için aynı süre demek değildir. Sınıf 1'de K filtresinin amonyağa en az 50 dakika dayanması gerekirken B filtresinden klorda 20 dakika istenir.

Kapasite ağırlık getirir. EN 14387, yarım maskeye doğrudan takılan filtre takımı için 300 gram, tam yüz maskesine doğrudan takılan filtre için 500 gram üst sınır koyar. DGUV'ye göre daha ağır bir filtre maskeye ancak hortumla bağlanır ve ağırlığını ayrı bir taşıma düzeneği üstlenir. Amaç, filtrenin ağırlığıyla maskenin yüzden kayıp kenardan sızdırmasını önlemektir.

ABEK, ABEK1P3 ve A2B2E2K2-P3: etiket nasıl okunur?

ABEK'in açılımı bir model adı değil, dört gaz tipinin harfleridir: A organik buhar, B inorganik gaz, E asidik gaz, K amonyak. ABEK filtre, bu dört tipin şartını ayrı ayrı sağlamış tek bir filtredir. Rakam en sonda tek başına duruyorsa bütün harflere aittir; ABEK1, A1B1E1K1 ile, ABEK2 de A2B2E2K2 ile aynı anlama gelir. Tipler farklı sınıftaysa her harf kendi rakamını alır: A1B2E2K1 gibi.

P ve rakamı gaz kısmından sonra gelir ve filtreye eklenmiş partikül katmanını anlatır. Onu R ya da NR izler. R, partikül katmanının bir vardiyadan fazla kullanılabileceğini; NR, tek vardiyayla sınırlı olduğunu gösterir. Standardın kendi örneklerinden ikisi: A2P3 R kahverengi-beyaz, ABEK2P3 R kahverengi-gri-sarı-yeşil-beyaz bantla işaretlenir. Piyasada aynı kod ABEK1-P3 ya da A2B2E2K2-P3 gibi tireyle de yazılır. Tire anlamı değiştirmez.

Çok tipli filtre her şeyi tutmaz. ABEK etiketi aseton gibi düşük kaynayanlara, cıvaya ve azot oksitlere karşı koruma beyan etmez; karbonmonoksit ise EN 14387'nin kapsamı dışındadır. Karışımlar da ayrı dikkat ister. DGUV'ye göre karışımda dayanma süresi tek maddeye göre kısalır. Organik çözücü karışımında aktif karbona zayıf tutunan bileşen, tek başına olduğundan daha erken ve daha yüksek derişimde geçer. HSE, çok tipli filtreyi karışık gazda kullanacak işverenden güvenli kullanım ve değişim aralığı için üreticiden açık talimat almasını ister.

Bir kural daha: bir madde grubuna karşı kullanılmış filtre sonradan başka bir grup için takılmaz. DGUV'nin örneğinde asidik gaza karşı kullanılmış bir AB filtre, ertesi gün organik buhar için kullanılamaz. EN 14387'nin her filtrede istediği işaretlerin başlıcaları şunlardır:

• Tip, sınıf ve renk kodu: A2, ABEK1, A1B2E2K1 gibi
• Kombine filtrede P sınıfı ve R ya da NR
• Standart numarası, yani EN 14387
• Raf ömrünün bittiği yıl ve ay
• Üretici, tedarikçi ya da ithalatçının adı ve model adı
• AX ve NO-P3'te “yalnız tek kullanım için”, Hg-P3'te “en fazla 50 saat kullanım” ibaresi ya da bunun piktogramı

P1, P2 ve P3 partikül filtreleri (EN 143)

Gaz filtresi tozu, partikül filtresi gazı tutmaz. P filtre lifli bir süzgeçtir; havadaki katı ve sıvı parçacıkları yakalar. EN 143'te sınıf, sodyum klorür ve parafin yağı aerosolleriyle yapılan testte ne kadarının tutulduğuna göre belirlenir: P1 en az %80, P2 en az %94, P3 en az %99,95. EN 143'ün 2021 baskısı 2000 baskısının yerini aldı; eski baskı AB'nin uyumlaştırılmış standartlar listesinden 9 Haziran 2024'te çıkarıldı. Değişen başlıca kısımlar test yöntemi ve işaretlemedir. P1, P2 ve P3 sınıfları korunmuştur.

Kombine filtre, gazın ve partikülün aynı havada bulunduğu işler içindir. Püskürtme boya bunun tipik örneğidir: çözücü buharı ile boya zerresi birlikte gelir. HSE, partikül filtresinin organik çözücü sisine ve spreyine karşı tek başına etkili olmadığını yazar; kombine filtrede çözücüyü A tipi gaz katmanı, boya zerresini P katmanı tutar. Aynı rehber, üretici belirtmedikçe P1 ve P2 filtrelerin kaynak dumanı gibi dumanlara karşı kullanılmamasını önerir.

Partikül katmanı doldukça nefes direnci artar. Gaz katmanından farklı olarak bu, kullanıcının hissettiği bir uyarıdır ve önemsenmelidir: direnç yükselince kişi daha sert nefes çeker, maske kenarından sızıntı artar. NR işaretli filtre vardiya sonunda atılır. R işaretli filtre üretici talimatına göre saklanıp sonraki vardiyada yeniden takılabilir.

Yarım maske (EN 140) mı, tam yüz maskesi (EN 136) mı?

Filtre ne kadar yüksek sınıf olursa olsun, koruma maskenin yüze oturduğu çizgi kadardır. Yarım maske ağız, burun ve çeneyi kapatır. Tam yüz maskesi alından çeneye bütün yüzü kapatır ve gözleri de içine alır. Amonyak, klor ya da kükürt dioksit gibi gözü tahriş eden gazlarda yarım maske tek başına yetmez, ayrıca göz koruması gerekir; DGUV bu durumda gözü de koruyan bir maske seçmeyi daha uygun bulur.

İki tip arasındaki fark, ülkelerin verdiği koruma katsayılarında açıkça görülür. Birleşik Krallık'ta HSE, gaz filtreli yarım maskeye 10, gaz filtreli tam yüz maskesine 20 katsayı atar. Almanya'da DGUV aynı ikili için sınır değerin 30 ve 400 katına kadar koruma düzeyi tanır. Rakamlar iki ülkede farklı olsa da sıralama aynı: tam yüz maskesi açık farkla önde.

EN 136 tam yüz maskelerini üç sınıfa ayırır: sınıf 1 hafif işler, sınıf 2 genel kullanım, sınıf 3 itfaiye gibi özel görevler içindir. Üçünün koruma düzeyi aynıdır; fark mekanik dayanım ile aleve ve ısı ışınımına dayanıklılıktadır. Tek filtreli tam yüz maskelerinde yaygın bağlantı EN 148-1 standart vida dişidir (Rd 40 × 1/7″). DGUV, tehlikeli karışıklıkları önlemek için sınıf 1 maskelerde bu dişe izin vermez.

Gözlük ve sakal ayrı sorunlardır. Saplı gözlük tam yüz maskesinin sızdırmazlık çizgisini keser; çözüm, maskenin içine takılan özel gözlük çerçevesidir. Yarım maskede de gözlük sapı oturmayı bozabilir. Sakal ve kirli sakal ise yüze sıkı oturan her maskede sızıntı yapar. HSE, maskenin oturduğu bölgede yüzün tıraşlı olmasını ister; tıraş olamayan çalışan için yüze sıkı oturmayan başlık ya da kask tipi cihazları önerir. Her takışta yapılacak kontrol de aynı rehberde anlatılır: filtre girişini avuçla kapatın ve nefes çekin. Maske yüze doğru çökmeli, on saniye nefes tutulurken gevşememeli. Gevşiyorsa yeniden ayarlanır; sızdırmazlık sağlanamıyorsa maske kullanılmaz.

Sahada hangi filtre? Kimya, enerji ve belediye örnekleri

Seçimin ilk adımı maddenin adını bilmektir. Güvenlik bilgi formunun 8. bölümü önerilen kişisel koruyucuyu, 9. bölümü kaynama noktasını verir; A ile AX arasındaki karar çoğu zaman bu tek satıra bakar. Ardından derişim, işin süresi ve gözün etkilenip etkilenmediği sorulur.

Kimya tesislerinde en sık görülen ikili çözücü buharı ile asit buharıdır. Toluen ve ksilen için A, aseton ve metanol için AX gerekir. Hidroklorik asit banyolarının çevresinde hidrojen klorüre karşı E, amonyak dolumunda K seçilir. Aynı vardiyada bu gruplardan birkaçı bir aradaysa ABEK düşünülebilir. ABEK düşük kaynayanları kapsamadığı için aseton varsa AX ayrıca değerlendirilir.

Enerji sahasında riskler daha dağınıktır. Jeotermal santrallerde hidrojen sülfür (B), baca gazı arıtmada kullanılan amonyak (K) ve yanma gazlarındaki kükürt dioksit (E) başlıca örneklerdir. Cıvalı ölçüm cihazları ya da lamba atıklarıyla çalışılan yerlerde Hg-P3 kullanılır; 50 saatlik sınır, filtrenin ilk takıldığı gün etikete yazılarak takip edilir.

Belediye ve altyapı işlerinde iki tablo öne çıkar. İçme suyu ve havuz suyu dezenfeksiyonunda klor için B filtre kullanılır; klor gözü de tahriş ettiği için tam yüz maskesi uygun düşer. Atık su işlerinde hidrojen sülfür için yine B filtre seçilir, ama iş rögar, kanal bacası ya da kapalı bir haznenin içindeyse önce oksijen ölçülür. DGUV, atık su tesislerinde oksijen %19'un altına indiğinde yalnız ortam havasından bağımsız çalışan solunum cihazına izin verir.

Gaz maskesi filtresi kaç saat dayanır, ne zaman değiştirilir?

Bu soruya tek bir saatle cevap verilemez. Gaz maskesi filtresi kullanım süresi maddenin türüne ve derişimine, çalışanın nefes temposuna, havanın nemine ve sıcaklığına bağlıdır. Nem özellikle A tipi filtreleri yorar, çünkü su buharı da aktif karbona tutunur. Aynı A2 filtre çözücü yoğun bir kabinde bir vardiyada dolabilir, düşük derişimli bir depo kontrolünde günlerce yetebilir.

Kural koymak isteyen işletmeye HSE'nin HSG53 rehberi bir başlangıç verir. Sınıf 1 filtre en geç iki günde bir, kanserojen ya da solunum yolunu duyarlılaştıran bir maddede her gün; sınıf 2 filtre en geç haftada bir; sınıf 3 filtre üretici talimatına göre değiştirilir. Bunlar üst sınırdır. Ölçüm ya da üreticinin hesabı daha kısa bir süre gösteriyorsa o esas alınır. ABD'de OSHA, kartuşta ömür sonu göstergesi yoksa nesnel veriye dayanan yazılı bir değişim takvimi ister.

Koku güvenilir bir değişim işareti değildir. Hidrojen sülfür 100 ppm civarında koku alma duyusunu 2 ila 15 dakikada körleştirir (OSHA); karbonmonoksitin ise hiç kokusu yoktur. Maskenin içinde koku ya da tat alınıyorsa filtre geçirmeye başlamıştır ve alan hemen terk edilir. DGUV, elverişsiz koşullarda bunun birkaç dakika içinde olabileceğini yazar.

Türkiye'de KKD'lerin İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, kullanım sürelerinin riskin derecesine, maruziyet sıklığına, çalışma yerinin özelliklerine ve donanımın performansına göre belirlenmesini ister (md. 6). Sahadaki karşılığı, yazılı bir değişim planı ve her filtrenin üzerine takıldığı tarihin yazılmasıdır.

Saklama da ömrün parçasıdır. Açılmamış filtrenin raf ömrü filtrenin ve kutunun üzerinde yıl ve ay olarak yazar; kutuda saklama sıcaklığı ve nem koşulu da belirtilir. Tarihi geçen filtre hiç açılmamış olsa da kullanılmaz. Yeniden takılacak filtre kapağı ve tıpasıyla ya da hava almayan bir kutuda saklanır; DGUV bu sürenin ilk kullanımdan itibaren altı ayı geçmemesini öngörür. Filtre şu durumlarda beklenmeden değiştirilir:

• Maskenin içinde koku, tat ya da göz yanması hissedildi: önce alan terk edilir
• Partikül katmanında nefes direnci belirgin biçimde arttı
• Filtre düştü, çatladı, dişi ezildi ya da gözle görülür biçimde kirlendi
• Değişim planındaki süre doldu; Hg-P3'te 50 saat
• AX ya da NO-P3 filtre bir kez kullanıldı
• Raf ömrü geçti, ambalaj hiç açılmamış olsa bile

Filtreli maskenin koruma sağlamadığı durumlar

Filtre havayı temizler, havaya oksijen eklemez. Normal havada oksijen %21 civarındadır. Almanya'da DGUV, oksijen %17'nin altına indiğinde filtreli cihaza izin vermez; ABD'de OSHA %19,5'in altını oksijeni yetersiz ortam sayar. HSE ise sayı vermeden, filtreli maskelerin oksijeni yetersiz ortamda hiç kullanılmayacağını yazar.

Oksijenin düşebileceği yerler sahada bellidir: tank, silo, kuyu, hendek, rögar ve kanal bacası. Buralarda ölçüm yapılmadan filtreli maske takılmaz. Ortamın bileşimi bilinmiyorsa ya da iş sırasında kötüleşebilecekse de durum aynıdır. DGUV böyle durumlar için ortam havasından bağımsız çalışan cihazı gösterir.

Bazı gazların filtresi yoktur. B tipi filtre karbonmonoksiti tutmaz ve EN 14387 karbonmonoksit filtrelerini kapsam dışında bırakır. Azot ve karbondioksit için de filtre bulunmaz; bu gazlarda tehlike çoğu zaman oksijenin yerini almalarından gelir.

Kaynak ve açık alevin yanında bir risk daha vardır. EN 14387, üreticinin kullanım bilgisinde aktif karbonlu filtrelerin açık alev ya da erimiş metal damlasıyla tutuşabileceği uyarısına yer vermesini ister; özellikle maskeye doğrudan bağlı olmayan filtrelerde.

Maske ve filtre teklifi isterken hangi bilgiler gerekir?

Hangi maskenin ve filtrenin kullanılacağına işyerinin risk değerlendirmesi karar verir; tedarikçinin işi bu karar için gereken teknik veriyi sağlamaktır. KKD'lerin İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik ayrıca, KKD Yönetmeliği kapsamındaki ürünlerin CE işareti taşımasını ve Türkçe kullanım kılavuzuyla gelmesini şart koşar (md. 6).

Formasan'dan solunum koruma teklifi isterken aşağıdaki bilgileri paylaşırsanız, teklif filtre tipi, sınıfı ve bağlantı biçimi netleşmiş olarak hazırlanır. Güvenlik bilgi formu elinizdeyse eklemeniz yeterli; soruların çoğunun cevabı oradadır.

• Maddenin adı ya da güvenlik bilgi formu
• Ölçülmüş veya tahmini derişim ve günlük maruziyet süresi
• Kullanılan maskenin tipi ve bağlantısı: EN 148-1 vida dişi, bayonet ya da üreticiye özel geçme
• Ortamda toz, sis ya da duman bulunup bulunmadığı
• Kişi sayısı, vardiya düzeni ve planlanan değişim aralığı