FFP1, FFP2 ve FFP3 farkı: EN 149'a göre toz maskesi seçimi

FFP1, FFP2 ve FFP3 değerleri

Tablo, standardın sınıf sınırlarını ve Birleşik Krallık'ın iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE'nin sahada seçim için kullandığı atanmış koruma faktörlerini yan yana koyuyor.

Asıl fark iki sütunda görülür. Filtre sızmasında FFP2 ile FFP3 arasında yalnız beş puan var gibi durur. İçeri sızmada ise FFP3'ün sınırı FFP2'ninkinin dörtte biridir. Bir maskeyi FFP3 yapan şeyin büyük kısmı, filtrenin yanında yüze ne kadar iyi oturduğudur.

Atanmış koruma faktörü (APF), doğru kullanılan bir maskenin solunan tozu en az kaç kat azaltacağını gösterir. Laboratuvardaki %2'lik sınır kâğıt üzerinde 50 kat azaltma demektir; HSE ise sahada FFP3 için 20'yi esas alır. Hesap basittir: ölçülen derişim işyeri maruziyet sınırına bölünür ve APF'si çıkan sayıdan büyük olan sınıf seçilir. Ölçüm sınırın 6 katıysa FFP2 (APF 10) kâğıt üzerinde yeter. 15 katında FFP3 gerekir. 25 katında hiçbir FFP sınıfı yetmez; APF'si 40 olan bir donanıma, örneğin P3 filtreli tam yüz maskeye geçilir.

Sınıf yükseldikçe standardın izin verdiği nefes alma direnci de artar: 95 l/dk'da FFP1 için en çok 2,1, FFP3 için 3,0 mbar. Ağır işte ve sıcak bir vardiyada bu fark hissedilebilir. FFP3'ü her işe alışkanlıkla dağıtmak yerine tehlikenin gerektirdiği yere vermek bu yüzden daha doğrudur.

Kutudaki işaretler: NR, R ve D

Maskenin gövdesinde ya da ambalajında genellikle şöyle bir satır görürsünüz: EN 149:2001+A1:2009 FFP3 NR D. Sırasıyla standart, sınıf ve kullanım işaretleridir. CE işareti ve onaylanmış kuruluş numarası bu satırın yakınına ayrıca basılır.

D işaretinin karşılığı en çok tozun yoğun olduğu işlerde görülür: beton kesimi, kırıcı, torba boşaltma, harç karma. Bu tür işler için toplu alım yapılıyorsa D şartnameye yazılmalıdır; sınıfı aynı olsa da D'siz maske tıkanma testinden geçmemiştir.

Bir karışıklık noktası var. Amerikan onay sisteminde R harfi yağa dayanıklılık demektir; EN 149'daki R ise tekrar kullanılabilirlik. İki sistemden ürünün aynı rafa girdiği depolarda aynı harf iki farklı biçimde okunabilir.

• NR (non-reusable): yalnız bir vardiya kullanılır, vardiya sonunda atılır.
• R (reusable): birden fazla vardiyada kullanılabilir, ama yalnız üreticinin temizleme ve saklama talimatı izlenerek.
• D (dolomit): maske dolomit tozuyla tıkanma testinden geçmiştir; ağır toz yükünde nefes direncinin sınır içinde kaldığı gösterilmiştir. NR maskede isteğe bağlı, R maskede zorunludur.

Ventilli mi, ventilsiz mi?

Nefes verme ventili yalnız verilen havaya çalışır. Nefes vermeyi kolaylaştırır, maskenin içindeki sıcaklığı ve nemi dışarı atar. Kullanıcıya sağladığı koruma ventilsiz modelle aynı sınırlara bağlıdır, çünkü ventilden olan kaçak toplam içeri sızma ölçümüne zaten dahildir. Ventilli bir FFP3 de %2 sınırını tutturmak zorundadır.

Bedeli şudur: çalışanın verdiği nefes filtrelenmeden çıkar. Gıda üretimi, ilaç dolumu ya da temiz oda gibi ürünün çalışandan korunması gereken alanlarda ventilsiz model kullanılır.

Sıcak bir dökümhanede ya da yaz ortasında şantiyede, ağır işte saatlerce maske takan biri için tablo tersine döner. İçinde ısı ve nem biriken maske sık sık yerinden oynatılır; ventil bunu azaltır. Karar, korunan şeyin yalnız çalışan mı yoksa ürün de mi olduğuna göre verilir.

Yüz uyumu, sakal ve uygunluk testi

Laboratuvardaki on gönüllü sizin ekibiniz değildir. HSE bu nedenle sıkı oturan her maskeyi, seçim aşamasında kişiye özel bir uygunluk testine (fit test) bağlar. Yüz ölçüleri kişiden kişiye, kadınla erkek arasında ve farklı etnik kökenler arasında belirgin biçimde değişir. Tek model ve tek bedenle bütün ekibe uyum sağlamak çoğu zaman olmaz.

Test iki yolla yapılır. Nitel testte kişinin soluduğu havaya acı ya da tatlı tadı olan bir test aerosolü verilir; tadı alıyorsa maske kaçırıyordur. Nicel testte maskenin içindeki ve dışındaki parçacıklar sayılır, bir uygunluk faktörü hesaplanır. HSE'nin müfettişlerine yönelik talimatı (OC 282/28), FFP maskeler için geçme sınırını en az 100 olarak verir. Kilo verme ya da alma, yüzde yeni bir yara izi gibi değişikliklerden sonra test tekrarlanır.

Sakalda pazarlık payı yoktur. HSE'nin tek kullanımlık maske rehberi açık yazar: yüz uyumuna dayanan bir maske, sakal ya da kalın kirli sakal varsa işe yaramaz. Uygunluk testi de sızdırmazlık yüzeyinde kıl varken yapılmaz. Sakalını kesmeyen çalışanın seçeneği, yüze sızdırmazlık yapmayan başlıklı ya da kasklı fanlı filtreli sistemlerdir.

Baret, gözlük ya da kulaklık maskenin kenarına basıyorsa test bu donanımlar takılıyken yapılır. Her takışta kullanıcı kısa bir kontrol de yapar: burun teli bastırılır, iki lastik de kullanılır, kenardan hava kaçıp kaçmadığına bakılır. Sızdırmazlık sağlanamıyorsa maske kullanılmaz. Toplu alımda tek model yerine iki üç farklı kalıp ve beden istemek bu yüzden mantıklıdır. Formasan'dan teklif isterken sınıf, NR ya da R, D işareti, ventil tercihi ve kalıp sayısı birlikte yazılırsa doğru ürün ilk yazışmada netleşir.

Kullanım süresi ve değiştirme zamanı

NR işaretli maske tek vardiyalıktır. HSE'nin solunum koruyucu rehberi HSG53 bu süreyi sekiz saat olarak tanımlar; maske vardiya sonunda, ağır kirlenmişse daha erken atılır. Hasar gören, gözle görülür biçimde kirlenen ya da nefes almayı zorlaştıran maske beklenmeden değiştirilir. Toz çok yoğunsa bu an çabuk gelir.

Sekiz saatlik ömür, sekiz saat aralıksız takmak demek değildir. HSG53, fansız ve sıkı oturan maskelerde kesintisiz takma süresinin bir saatin altında kalmasını, ardından mola verilmesini önerir. Gerekçe pratiktir: uzun süre takılan maske rahatsız etmeye başlar, çalışma alanında gevşetilir ya da çıkarılır ve koruma o anda biter. Gün boyu maskeyle çalışılan işler için rehber fanlı sistemleri ya da başlık veya kask tipi hava beslemeli donanımı gösterir.

R işaretli maskenin ömrü üreticinin talimatına bağlıdır; temizleme ve saklama da o talimata göre yapılır. Sahada iki alışkanlık korumayı boşa çıkarır. Birincisi maskeyi tozlu bir alanda çiviye asıp ertesi gün yeniden takmaktır; HSE bunun yapılmamasını açıkça yazar. İkincisi iki toz maskesini üst üste takmaktır. HSE'nin asbest rehberine göre bu, ek koruma sağlamaz.

Toz türüne göre seçim: silika, ahşap, kaynak dumanı, asbest

Maske, tozu kaynağında azaltan tedbirlerin yerine geçmez. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik bunu açıkça kurar: işveren toplu korunma tedbirlerine öncelik verir, KKD risk bu yollarla önlenemediğinde kullanılır. Tozlu işlerde Tozla Mücadele Yönetmeliği ve işyerinin risk değerlendirmesi esas alınır. Islak kesim ve alet üzerinde emiş, maskenin taşıyacağı yükü daha kimse maske takmadan düşürür.

Kaynak dumanında çıta 2019'da yükseldi. HSE'nin uzman komitesi yumuşak çelik kaynak dumanının insanda kanserojen olarak yeniden sınıflandırılmasını onayladı; kurum Şubat 2019'da yayımladığı bültenle denetim beklentisini de değiştirdi: iç mekândaki kaynakta yerel emiş, dışarıdaki kaynakta uygun solunum koruyucu. HSG53, P1 ve P2 sınıfını üretici aksini belirtmedikçe dumana karşı önermez; kaynakta alt basamak bu yüzden FFP3'tür. Ark, havadan ozon ve azot oksitleri de üretir. Bunlar gazdır ve partikül filtresinden geçer.

Asbestte önce işin kendisine bakılır. Türkiye'de asbestli malzemenin sökümü, Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'e göre asbest söküm uzmanının nezaretinde, eğitimli söküm çalışanlarınca yapılır; işe başlamadan iş planı hazırlanır ve bildirilir. Havadaki asbest için sekiz saatlik sınır 0,1 lif/cm³'tür. HSE, kısa süreli ve lisans gerektirmeyen işlerde FFP3 ya da P3 filtreli yarım maskeyi yeterli sayar; sakallı çalışan için başlıklı, uzun süren iş için fanlı donanım ister.

Gaz ve buharda FFP yetmez: filtreli yarım maske

FFP maske partikül tutar. Çözücü buharı, amonyak, klor ya da asit gazı filtreden geçer. Oksijeni azalmış bir kuyu, tank ya da kanalda ise hiçbir filtreli maske kullanılmaz; orada hava beslemeli solunum cihazı gerekir. Sprey boya yapan biri boya sisine ve çözücü buharına birlikte maruz kalır, HSE'ye göre partikül filtreleri organik çözücü sisine karşı da etkili değildir. Bu iş için FFP maske yanlış seçimdir.

Bu işlerin karşılığı değiştirilebilir filtreli yarım maskedir. Gövde EN 140'a, partikül filtresi EN 143'e, gaz filtresi EN 14387'ye göre belgelendirilir. P3 partikül filtresinde izin verilen sızma %0,05'tir, yani FFP3 filtre malzemesine tanınan %1'in yirmide biri. Buna rağmen HSE, P3 filtreli yarım maskeye FFP3 ile aynı koruma faktörünü, 20'yi verir. Sınırı filtre değil yüz kenarı çizer. P3 filtreli tam yüz maskede bu değer 40'a çıkar.

Gaz filtreleri renkle ayrılır. Kahverengi A, kaynama noktası 65 °C'nin üstündeki organik gaz ve buharlar içindir; gri B inorganik gazlar, sarı E kükürt dioksit ve diğer asit gazları, yeşil K amonyak ve organik türevleri içindir. Beyaz P partikül filtresidir. A2P3 gibi kombine bir işaret, aynı kartuşun hem organik buharı hem tozu tuttuğunu söyler.

Gaz filtresinin kapasitesi sınırlıdır. Doyduğunda gaz doğrudan geçer ve maske o andan sonra koruma sağlamaz. HSG53 bu yüzden bir değişim takvimi önerir: kapasite sınıfı 1 filtreler en geç iki günde bir, kanserojen ya da solunum yolunu hassaslaştıran maddelerde her gün; sınıf 2 filtreler en geç haftada bir. Üreticinin talimatı farklı süre veriyorsa o izlenir.

N95 ile FFP2 ve FFP3 karşılaştırması

N95, ABD'de NIOSH'un 42 CFR Part 84 kuralına göre verdiği bir onay sınıfıdır. Harf yağa dayanıklılığı, sayı asgari filtre verimini gösterir: N yağa dayanıklı değildir, R dayanıklıdır, P yağ geçirmezdir. Verim basamakları %95, %99 ve %99,97'dir.

Kâğıt üzerinde N95 ile FFP2 birbirine yakındır ve piyasada sık sık eşdeğer diye anılır. Fark test koşullarındadır. FFP sınıfları yağlı aerosolle ve insan üzerinde sızma ölçümüyle de sınanır; N serisi ise yalnız yağ aerosolü bulunmayan işyerleri içindir. Yağ esaslı kesme sıvısının sis yaptığı bir talaşlı imalat hattında N95 bu yüzden uygun maske değildir. FFP3 ile N99'un asgari verim rakamı aynıdır (%99), ama sızma testi farkı yüzünden ikisi birebir eşleştirilmez.

Türkiye'de işverenin dağıttığı her KKD'nin CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu taşıması gerekir (Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, madde 6). Yalnız N95 baskılı bir parti geldiğinde bu ikisi ayrıca istenir.