İş Ayakkabısı Sınıfları: SB, S1, S1P, S2, S3 ve 2022'de Gelen Kodlar

SB'den S7'ye sınıf kodları

Kodlar birikimlidir; her basamak bir öncekinin üzerine özellik ekler. Standart ayakkabıları gövde malzemesine göre de ikiye ayırır. Sınıf I deri ve benzeri malzemelerden yapılır. Sınıf II tamamen kauçuktan vulkanize ya da tamamen polimerden kalıplanmış üründür; sahadaki karşılığı çoğunlukla çizmedir. S1, S2, S3, S6 ve S7 Sınıf I için, S4 ve S5 Sınıf II için tanımlıdır.

Kodun sonundaki L ve S harfleri 2022'de geldi; ikisi de metal olmayan delinmez tabanı anlatır. Delinmez taban içeren bir kodda (S1P, S3, S5, S7) ek harf yoksa plaka metaldir. Sondaki S'yi sınıf adının başındaki S ile karıştırmayın: S3S, “S3 sınıfı, S tipi taban” diye okunur.

200 J burun koruması: çelik, kompozit ve burunsuz modeller

EN ISO 20345 kapsamındaki her ayakkabının burnu en az 200 joule darbe ve 15 kilonewton ezilme yüküyle test edilir. Fiziksel karşılığıyla 200 J, yaklaşık 20 kilogramlık bir kütlenin bir metreden biraz yüksekten burnun üstüne düşmesidir. 15 kN ise kabaca 1,5 tonluk bir yük. Testten sonra burnun altında parmaklara yetecek boşluk kalmalıdır. Eşik sınıftan bağımsızdır: SB ile S7'nin burnu aynı sınavdan geçer.

Çelik ve kompozit burun aynı 200 J ve 15 kN testini geçmek zorundadır; standart açısından biri ötekinden daha koruyucu sayılmaz. Ayrıldıkları yer ağırlık, ısı iletimi ve metal dedektöründeki davranıştır. Kompozit burun aynı dayanıma ulaşmak için çoğu modelde biraz daha kalındır; geniş ayaklı çalışan bunu deneme sırasında parmak ucunda fark edebilir.

Aynı ailede iki komşu standart daha var ve etiketleri sık karışır. EN ISO 20346 “koruyucu ayakkabı”dır; burnu 100 J darbe ve 10 kN ezilmeyle test edilir, kodları P harfiyle başlar (PB, P1, P2, P3… ve 2022'de eklenen P6, P7). Buradaki P'nin delinmez taban işaretiyle ilgisi yoktur. EN ISO 20347 ise burun koruması şartı aramayan “iş ayakkabısı”dır; kodları O ile başlar (OB, O1, O2, O3… ve 2022'de eklenen O6, O7). Düşen yük ve ezilme riski bulunmayan bir laboratuvarda ya da hastane servisinde kapalı topuklu, kaymaz bir O sınıfı yeterli olabilir. Bu kararı risk değerlendirmesi verir. Burun koruması gereken yerde 20347 etiketli ürün 20345'in yerini tutmaz.

Delinmez taban: P, PL ve PS farkı

Delinmez taban, dış tabanla iç taban arasına yerleştirilen ve çivi, vida ya da cam kırığının ayağa ulaşmasını önleyen plakadır. 2011 sürümünde metal ve metal olmayan plakalar aynı P işaretini taşıyordu. 2022'de ayrıldılar: P artık yalnız metal plakayı gösterir, metal olmayanlar PL veya PS olarak işaretlenir.

Fark test çivisinin çapında. P ve PL 4,5 mm çiviyle denenir ve plaka en az 1100 newtonluk kuvvete delinmeden dayanmalıdır. PS'de çivi 3,0 mm'ye iner. Uç inceldikçe kuvvet daha küçük bir noktada toplanır, metal olmayan plaka için sınav zorlaşır. Standarttaki kullanıcı bilgilendirme notu da aynı yere varır: ince, küçük çaplı cisimlerin olduğu işte PS, PL'ye göre daha uygun seçenek olabilir.

Metal plakanın dayanımı, batan cismin kalınlığına ve ucunun biçimine daha az bağlıdır. Zayıf yanı kapsama alanı: ayakkabı yapım tekniği yüzünden plaka çoğu zaman tabanın en kenarına kadar uzanmaz. Metal olmayan plaka daha hafif ve esnektir, ayak tabanının daha büyük kısmını örter; buna karşılık dayanımı cismin çapına, biçimine ve sivriliğine göre daha çok oynar. Kalıp sökülen bir şantiyede ince çivi her yerdedir, orada S3S ya da metal plakalı S3 mantıklıdır. Girişinde metal dedektörü olan tesiste çelik plaka da çelik burun da sorun çıkarır; kompozit burunla birlikte L ya da S ekli bir kod aranır, ince çivi riski de varsa S.

Laboratuvar değeri bir sınırdır, garanti değil. Daha ince bir cisim ya da daha yüksek yük, delinme ihtimalini artırır.

SRA, SRB, SRC ve yeni SR: kaymaz taban işaretleri

“S3 SRC” 2011 sürümünün diliyle yazılmış bir etikettir. SRA, tabanın sabunlu su (sodyum lauril sülfat çözeltisi) dökülmüş seramik karo üzerinde, SRB ise gliserin sürülmüş çelik plaka üzerinde test edildiğini gösterir. SRC ikisini birden geçmiş tabandır. İki zemini birden kapsadığı için 2011 etiketlerindeki en kapsamlı kaymazlık işareti buydu.

2022 sürümü bu üçlüyü kaldırdı ve çelik yüzeyi testten çıkardı. Seramik karo üzerinde sabunlu su testi artık her ayakkabı için temel şart ve ayrı bir işaret almıyor. Topuğun öne kaymasında sürtünme katsayısı en az 0,31, ön tabanın geriye kaymasında en az 0,36 olmalı. Gliserinli seramik zeminde ek testi de geçen tabana SR yazılır; bu testin eşikleri 0,19 ve 0,22. Çivili taban gibi testin uygulanamadığı özel ürünler Ø işaretiyle gösterilir.

Rafta bugün “SRC” gördüğünüz ayakkabı 2011 sürümüne göre belgelenmiştir. 2022'deki SR ile birebir eşleştirilemez, çünkü test zemini ve ölçüm biçimi değişti. Yağ ya da gliserin bulaşan zeminde, örneğin endüstriyel mutfakta ya da yağlayıcının damladığı üretim hattında, SR işaretini arayın. Kaymazlık bir laboratuvar ölçüsüdür. Dişleri çamurla dolmuş taban, aşınmış desen ve zemine uymayan temizlik kimyasalı sahadaki değeri düşürür.

Ek işaretler: A, E, HRO, WR, CI ve diğerleri

S kodu temel paketi verir; sahaya özgü riskler kodun arkasına eklenen harflerle okunur. Bir ayakkabıda birden fazla ek işaret olabilir. Soğuk hava deposunun yükleme rampasında çalışan biri için “S3 CI SR” gibi bir satır anlamlıdır: delinmez tabanlı ve suya dirençli sayalı bir S3, tabanda soğuk yalıtımı ve yağlı zeminde ek kaymazlık.

Antistatik işaretini elektrik koruması sanmayın. Standardın kullanıcı notu, antistatik ayakkabının canlı elektrik tesisatında çalışmaya uygun olmadığını açıkça yazar. Elektrik yalıtımı şartı 2022'de bu standarttan çıkarıldı; yalıtkan ayakkabı EN 50321'e göre ayrıca belgelenir.

EN ISO 20345:2011 ile 2022 sürümü arasındaki farklar

Standardın 2022 sürümü Mart 2022'de yayımlandı ve 2011 metninin yerini aldı. Avrupa Birliği'nin uyumlaştırılmış standartlar listesine Mayıs 2023'te girdi; 2011 sürümü aynı listeden 11 Kasım 2024'te çıkarıldı. Türkiye CEN üyesi olduğu için metin TS EN ISO 20345 adıyla uygulanır. Depolarda ve sahada 2011 etiketli ayakkabılar hâlâ dolaşıyor, iki dili de okuyabilmek bu yüzden gerekli.

En çok karışan kod S3. 2011 etiketli bir S3'ün delinmez plakası metal olmayan, çoğunlukla tekstil bir plaka olabilir; aynı ayakkabı 2022'ye göre test edilseydi S3L ya da S3S yazacaktı. 2022 diliyle ekisiz “S3” metal taban demektir. Kamu şartnameleri de bu ayrıma geçti: Türkiye Taşkömürü Kurumu'nun bir emniyetli ayakkabı şartnamesi ayakkabıları “TS EN ISO 20345:2022 standardı S3S veya S3L kategorisi” diye tanımlıyor. Metalsiz ayakkabı istiyorsanız kodu ekiyle birlikte yazın.

Başlıca değişiklikler şunlar:

• Kaymazlık: SRA, SRB ve SRC kalktı. Seramik zeminde sabunlu su testi her ayakkabı için temel şart oldu, gliserinli ek test SR ile işaretleniyor.
• Delinmez taban: P yalnız metal plakayı gösteriyor. Metal olmayanlar PL (4,5 mm çivi) ve PS (3,0 mm çivi) diye ayrıldı; S1PL, S1PS, S3L, S3S, S5L ve S5S kodları buradan doğdu.
• Su: WRU işareti WPA oldu. Ayakkabının bütününe uygulanan WR testi sertleşti; 2011'de 3 cm²'ye kadar ıslak alana izin verilirken 2022'de içeri su geçmemeli.
• Yeni sınıflar: S6 (S2 + WR) ve S7 (S3 + WR).
• Yakıt-yağ dayanımı (FO) sınıfların içinden çıktı, isteğe bağlı ek işaret oldu.
• Yeni isteğe bağlı testler: merdiven tutuşu (LG) ve burun üstü sürtünme koruması (SC).
• Elektrik yalıtımı şartı standarttan çıkarıldı.
• Üretici, ürünün kullanım ömrüne dair bir eskime tarihi ya da süresi bildirmek zorunda; işaretlemede en az üretim yılı ve ayı yer alıyor.

S1P mi S3 mü: sahaya göre seçim

İkisinde de 200 J burun, kapalı topuk, antistatik özellik, enerji emen topuk ve delinmez taban var. Ayrıldıkları yer iki tane. S3'ün sayası su geçişine ve su emmeye karşı test edilmiştir (WPA); S1P'de bu şart yoktur, bu yüzden S1P modellerinin bir kısmı fileli ve nefes alan sayayla gelir. S3'ün dış tabanı da tırtıklıdır, yani çamurlu ve gevşek zeminde tutunacak derinlikte diş taşır. Kuru ve düz zeminde S1P daha hafif ve serin kalır. Islak, çamurlu ya da açık havadaki işte S3 öne geçer.

Aşağıdaki eşleştirmeler yol gösterir, karar vermez. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 2 Temmuz 2013, sayı 28695) KKD'nin işverenin risk değerlendirmesiyle belirlenmesini, CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu taşımasını ve çalışana ücretsiz verilmesini öngörür. Sınıf seçimi o değerlendirmedeki risk listesine dayanır.

• İnşaat ve altyapı: S3 ya da S3S, çoğunlukla bot formunda. Kalıp sökümünde ince çivi, kazıda su ve çamur bir aradadır. Diz çökerek çalışan döşeme ekibi için SC, iskele ve seyyar merdiven kullanan ekip için LG işaretine bakılabilir.
• Depo ve lojistik: kuru beton zeminde S1P çoğu işi görür. Rampada yağmur, soğuk hava deposunda yoğuşma varsa S3 ve CI. Gün boyu yürüyen toplayıcıda ağırlık belirleyicidir; kompozit burun ve metal olmayan plaka (PL ya da PS) ayakkabıyı hafifletir.
• Endüstriyel mutfak: delinme riski düşük, kayma riski yüksektir. Ağır tencere ve düşen bıçak riski olan yerde SR işaretli bir S2 makul bir seçimdir. Bulaşıkhane gibi sürekli ıslak alanda Sınıf II (S4) gövde düşünülür. Gerekçesi kullanıcı notunda: deri gövdeli Sınıf I ayakkabı uzun süre ıslakta kalınca nem çeker ve iletken hâle gelebilir, kauçuk ya da polimer Sınıf II gövde ise ıslağa dayanıklıdır. Risk değerlendirmesi burun koruması gerektirmiyorsa EN ISO 20347 kapsamında kaymaz bir O sınıfı da seçenektir.
• Kaynak ve metal işleme: HRO işaretine bakılır, sıcak çapak tabanı eritmemeli. Fileli saya bu sahaya uymaz. Tesis içinde kuru zeminde S1P HRO, dışarıda ya da ıslak zeminde S3 HRO işi görür. Kapaklı ya da hızlı çıkarılan model, paçası ayakkabının üstüne düşen pantolonla birlikte düşünülür. Dökümhane ve kaynak riskleri için ayrıca EN ISO 20349 serisi var; erimiş metal sıçrayan işte o standarda bakılır.

Numara denemesi ve değişim belirtileri

Doğru sınıftaki ayakkabı yanlış numarada korumaz; ya hiç giyilmez ya da bağcığı gevşek bırakılır. Denemeyi günün ikinci yarısında, işte giyilen çorapla ve iki ayağa birden yapın. Ayakta dururken parmaklar burun kapağına değmemeli. Burun sert olduğu için deri ayakkabı gibi zamanla açılmaz. Yürürken topuk kalkmamalı. Kalın kışlık çorapla giyilecek bot o çorapla denenir.

Fabrika tabanlığı ayakkabıyla birlikte test edilmiştir. Standardın kullanıcı notuna göre bu iç taban yalnız aynı üreticinin eşdeğer parçasıyla ya da o ayakkabıyla uyumu doğrulanmış bir tabanlıkla değiştirilir. Rastgele bir tabanlık burun altındaki boşluğu daraltabilir, elektrik direncini de değiştirebilir. Ortopedik tabanlık gereken çalışan için 2022 sürümüne kişiye uyarlanmış güvenlik ayakkabısını düzenleyen ayrı bir ek (Ek A) girdi.

Toplu alımda işin çoğunu şartname görür. Formasan'dan iş ayakkabısı teklifi isterken sınıf kodunu ekleriyle birlikte (ör. S3S SR HRO), burun tipini, bot ya da ayakkabı formunu ve deneme sonrası çıkan numara dağılımını yazmanız, ilk turda doğru modele yaklaşmayı sağlar.

Değişim kararını takvim değil ayakkabının kendisi verir. Yönetmelik KKD'nin her kullanımdan önce kontrol edilmesini ve arızalı donanımın arıza giderilmeden kullanılmamasını ister (Madde 8). Şu belirtilerden biri görüldüğünde çift hizmetten çıkar:

• Burun kapağı darbe almış, içeri göçmüş ya da yırtılan sayadan görünür hâle gelmiş.
• Ön tabandaki dişler düzleşmiş ve yağlı zeminde kayma hissi başlamış.
• Taban ile saya arasında açılma, tabanda derin yarık ya da delinmez plakaya ulaşan bir kesik var.
• Antistatik ayakkabı periyodik direnç ölçümünde aralığın dışına çıkmış.
• Depoda uzun süre beklemiş poliüretan tabanlı stokta ufalanma ya da çatlama başlamış; etiketteki üretim ayı stoğun yaşını hesaplamaya yarar.