Antistatik ve ESD Kıyafet Farkı: EN 1149-5 ve EN 61340-5-1

EN 1149-5:2018 ne istiyor

EN 1149-5'in güncel metni 2018 tarihlidir. CEN 30 Nisan 2018'de onayladı ve metin 2008 sürümünün yerini aldı. Standart, kapüşon ve başlık dahil, elektrostatik yükü dağıtan koruyucu giysinin malzeme ve tasarım şartlarını koyar. Kapsamı, en düşük tutuşma enerjisi 0,016 mJ ve üzerinde olan patlayıcı ortamlardır. Türkiye, bu metni ulusal standart olarak benimsemekle yükümlü CEN üyeleri arasında sayılır.

Kumaş iki yoldan biriyle geçer. Birincisi EN 1149-1: en az bir yüzün yüzey direnci 2,5 × 10⁹ Ω'u aşmamalıdır. İkincisi EN 1149-3'ün 2. yöntemi, yani endüksiyonla yükleme: yükün yarıya inme süresi t50 4 saniyenin altında ya da perdeleme katsayısı S 0,2'nin üstünde olmalıdır. İletkenliği lifin çekirdeğinde saklı kumaşlarda yüzey yöntemi uygulanmaz; bu kumaşlar yük sönümü testiyle değerlendirilir.

Bir test raporunda bu satırları ararken önce hangi yöntemin kullanıldığına bakın. “EN 1149-5'e uygundur” diyen tek satırlık beyan ile yöntemi, numuneyi ve ölçülen değeri veren rapor aynı şey değildir. Normatif atıflar arasında genel giysi şartları için EN ISO 13688 ve patlayıcı ortamlarda elektrostatik tehlikelerin test yöntemlerini veren EN 60079-32-2 de var.

Serinin dördüncü bölümü, yani bütün giysinin test edileceği yöntem, 2018 metninde hâlâ geliştirme aşamasında görünüyor. Kumaş laboratuvarda ölçülür; giysinin bütün olarak doğru çalışması ise tasarıma ve kullanıma bağlıdır.

Topraklama olmadan giysi işe yaramaz

EN 1149-5 giysiyi tek başına tanımlamaz; onu “toplam topraklı sistemin” parçası sayar. Bu sistemde kişi ve diğer iletkenler toprağa 10⁸ Ω'dan düşük bir dirençle bağlıdır. Giysinin topladığı yük vücuttan ayağa, ayakkabıdan zemine gider. Zincirde yalıtkan bir halka varsa yük kişide birikir ve kumaşın test değeri bir şey ifade etmez.

Pratikte bu bağlantıyı ayakkabı ve zemin kurar. DGUV Regel 112-191, patlayıcı ortamdaki bir zemini ancak toprağa direnci 10⁸ Ω'un altında kaldığında ileten kabul eder. Aynı kural bir uyarı da yapar: antistatik (A) ayakkabının direnci 10⁸ ile 10⁹ Ω arasında ölçülüyorsa, Almanya'nın elektrostatik tutuşma tehlikeleri kuralı TRGS 727'deki hedefi karşılamaz. Yani etikette A görmek yetmez; ayakkabının o iş için uygun olup olmadığı, tehlikeli alanda çalışmaya başlamadan önce ölçümle belirlenir. Kişinin zeminle teması kesildiğinde, örneğin yüksekte çalışırken, iple inip çıkarken ya da galoş giyildiğinde, yüklenmeyi önlemek için ayrı önlem gerekir.

Standardın kapsamadığı şeyler de var. Giysiden ayrı eldiven ve ayakkabı EN 1149-5'e göre değerlendirilmez. Solunum cihazı gibi giysiyle temas eden ek donanımın topraklandığı varsayılmaz; gerekiyorsa ayrıca ele alınır. Şebeke gerilimine karşı koruma da kapsam dışıdır.

Üreticilerin kullanım bilgisinde yer alan kurallar sahada dört alışkanlığa dönüşür:

• Giysi kullanımda kapalı durur: düğmeler ilikli, fermuar ya da bağlar kapalı.
• Yanıcı ya da patlayıcı ortamda ve bu maddelerle çalışılırken giysi açılmaz, sırttan çıkarılmaz.
• Eğilirken, uzanırken, her harekette dış giysi altındaki uygun olmayan katmanları örtmeye devam eder. Eğilince yukarı kayan bir ceketin altından görünen polar, bu kuralın en sık bozulduğu yerdir.
• Giysinin örtmediği vücut bölgeleri için ayrı önlem alınır.

ATEX bölgeleri ve oksijenle zenginleştirilmiş ortam

Hangi alanda antistatik giysinin gerektiğini giysi standardı değil, işyeri mevzuatı belirler. AB'de bu, 16 Aralık 1999 tarihli 1999/92/AT sayılı direktiftir. Türkiye'deki karşılığı, 30 Nisan 2013 tarihli ve 28633 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir. Yönetmelik işvereni, patlayıcı ortam oluşabilecek yerleri bölgelere ayırmakla (madde 9) ve bunu Patlamadan Korunma Dokümanı'na yazmakla (madde 10) yükümlü tutar.

Gaz, buhar ve sis için Bölge 0, 1 ve 2; yanıcı toz için Bölge 20, 21 ve 22 kullanılır. 0 ve 20'de patlayıcı ortam sürekli, uzun süreli ya da sık bulunur. 1 ve 21'de normal çalışmada ara sıra oluşur. 2 ve 22'de normal çalışmada beklenmez, oluşursa da kısa sürer. Yönetmeliğin Ek-2'si (madde 2.3), patlayıcı ortamı tutuşturabilecek statik elektriği önlemek için çalışanlara uygun malzemeden yapılmış kişisel koruyucu donanım verilmesini ister.

Bölge ile giysi arasındaki bağı risk değerlendirmesi kurar. Almanya'da DGUV Regel 112-191, TRGS 727'ye dayanarak bunu açıkça yazar: Bölge 0, 1 ve 20'de kişinin toprağa direncini en fazla 10⁸ Ω'da tutan ayakkabı kullanılır; en düşük tutuşma enerjisi 10 mJ'un altındaki tozlarda Bölge 21 için de aynı şart geçerlidir. Aynı kaynak, insanların Bölge 0 ve 20'de genellikle çalışmadığını da not eder.

EN 1149-5'in kendi sınırı da var. Standart, kapsam maddesinde malzeme ve tasarım şartlarının oksijenle zenginleştirilmiş yanıcı ortamlarda yeterli korumayı sağlamayabileceğini yazar ve ayrıntı için CEN/CLC/TR 16832:2015'e yönlendirir. Üreticilerin kullanım bilgisi bu ortamlarda kullanımı güvenlik sorumlusunun onayına bağlar. Oksijen hattında bakım ya da kapalı bir hacimde oksijenle kesim gibi işler bu yüzden ayrı bir değerlendirme ister.

ESD giysi: EN 61340-5-1 ve EPA

EN 61340-5-1 bir giysi standardı değil, program standardıdır. Elektronik parçaları üreten, işleyen, monte eden, paketleyen, test eden ya da taşıyan kuruluşlar için ESD kontrol programının idari ve teknik şartlarını koyar. Güncel sürümü EN IEC 61340-5-1:2024'tür ve 2016 sürümünün yerini almıştır. Dayanımı 100 V insan vücudu modeli (HBM) ve 200 V yüklü cihaz modeli (CDM) ya da üzerinde olan parçaları hedefler; izole, yani topraklanmamış iletkenlerde gerilimin 35 V'un altında tutulmasını ister. Kapsam dışında bıraktıkları da açıktır: elektrikle ateşlenen patlayıcılar, yanıcı sıvılar, gazlar ve tozlar.

Son cümle farkın özüdür. ESD önlüğü giyen bir operatör, sırf önlük yüzünden solvent buharı olan bir alana girmeye uygun hâle gelmez.

Giysi tarafında üç tür vardır: topraklanmadan giyilen statik kontrol giysisi, topraklanabilen giysi ve kişiyi giysi üzerinden toprağa bağlayan topraklanabilir giysi sistemi. Ölçüm EN IEC 61340-4-9:2024'e göre yapılır: iki kol arası, dikiş ve manşetler dahil iki panel arası (nokta-nokta), topraklama noktasına kadar olan direnç ve kişiden giysi ile topraklama kablosu üzerinden toprağa kadar ölçülen sistem direnci. ABD'de yaygın kullanılan ANSI/ESD S20.20'de bu sistemin kişi, giysi ve kablo dahil toplam direnci 35 MΩ'un altında kalmalıdır. Ölçüm standardı, iletken katmanı kumaşın içine gömülü malzemelerin bu yöntemlerle ölçülemeyebileceğini de not eder.

Sahadaki sonucu şu: EPA'ya giren ziyaretçiye verilen önlük ile hat operatörünün manşetinden bilekliğe bağlanan önlük aynı ürün değildir. Hangisinin gerektiğini tesisin ESD kontrol planı söyler.

Ayakkabıda A, ESD ve diğer direnç aralıkları

Giysi zincirin ortasıdır; ayakkabı ise toprağa değen ucudur. Ayakkabının elektriksel direnci için birbirine yakın birkaç aralık kullanılır ve sahada en çok antistatik ile ESD karışır.

S1'den S7'ye kadar bütün güvenlik ayakkabısı sınıflarında antistatik özellik zorunludur; koruyucu ayakkabıda P1–P7, iş ayakkabısında O1–O7 için de durum aynıdır. Bu yüzden bu ayakkabıların etiketinde ayrıca A yazmaz. Yalnız temel şartları karşılayan SB, PB ve OB ise antistatik açısından test edilmez.

Aralıklar üst üste biner ama aynı değildir; ölçüm yöntemleri de farklıdır. Laboratuvarda 500 MΩ ölçülen bir S3 ayakkabı EN ISO 20345'e göre antistatiktir, ama ESD için verilen 100 MΩ sınırının beş katındadır. Tersi de olabilir: direnci 100 kΩ'un altına inen bir ESD ayakkabı, güvenlik ayakkabısının antistatik alt sınırını sağlamaz. Bu alt sınır, 250 volta kadar gerilimle çalışırken tehlikeli elektrik çarpmasına karşı sınırlı bir koruma için konmuştur. Aynı tesiste hem patlayıcı ortam hem elektronik hat varsa aranacak ayakkabı iki işareti birlikte taşıyandır; bu ayakkabılar 100 kΩ ile 100 MΩ arasında kalır ve DGUV'ye göre TRGS 727'nin şartını da genel olarak karşılar.

ESD üst sınırı için sahada iki sayı dolaşır. DGUV Regel 112-191, IEC 61340-5-1'e dayanarak 100 MΩ verir; standardın daha eski bir sürümünde sınır 35 MΩ idi ve birçok ayakkabı üreticisi hâlâ bu değeri öneriyor. Şartnamede hangisini istediğinizi yazmak, teslimatta çıkacak tartışmayı baştan kapatır.

Alev geciktirici ve antistatik aynı giyside

EN 1149-5 kıvılcımı önlemeye çalışır; tutuşma olursa ne olacağıyla ilgilenmez. Patlayıcı ortamdaki ikinci risk, yani alev ve ısı, ısıya ve aleve karşı koruyucu giysi standardı EN ISO 11612'nin konusudur. Rafineri, gaz dağıtım ve kimya tesislerinde iki özelliğin aynı kumaşta istenmesinin nedeni budur.

Çok normlu bir kumaşta alev geciktirici ana liflerin arasına küçük oranda iletken lif dokunur. İki performans ayrı ayrı test edilir ve etikette iki piktogram birlikte bulunur. Raporu okurken ısı testlerinin ve elektrostatik testin yıkanmış numunede yapılıp yapılmadığına bakın; yeni kumaşta alınan sonuç, giysinin birkaç ay sonraki hâlini anlatmaz.

Katman kuralı burada iki kez çalışır. Antistatik açıdan dış giysi, altındaki uygun olmayan katmanı her harekette örtmelidir. Alev açısından da alttaki katman önemlidir: alev ya da ark anında eriyen sentetik bir içlik, dıştaki alev geciktirici kumaşın sağladığı korumayı azaltabilir.

Alev geciktirici bir montun üstüne ayrı bir antistatik yelek giymek bu ihtiyacı karşılamaz: yelek montun kollarını örtmez, kendisi alev geciktirici değilse de alev anında en zayıf katman olur. İki özellik en dışta duran aynı katmanda aranır.

Yıkama, yumuşatıcı ve periyodik direnç ölçümü

Üreticilerin kullanım bilgisindeki uyarı nettir: antistatik performans aşınma, yıkama ve kirlenmeyle değişebilir. İletken lif kumaşa dokunduğu için yıkamayla akıp gitmez; ama zamanla aşınabilir, kırılabilir ya da üstü kir ve kimyasal kalıntıyla kaplanabilir.

Yumuşatıcı bu yüzden ayrı bir başlıktır. Yumuşatıcı ve benzeri yüzey antistatikleri bir kumaşın statik davranışını değiştirebilir, ama EOS/ESD Derneği yüzeye uygulanan antistatiklerin etkisini geçici olarak tanımlar. İletken lifli bir giysiyi yumuşatıcıyla yıkamak, ölçümü bir süre olduğundan iyi gösterebilir ya da iletken lifin üstünü kaplayarak iletkenliği düşürebilir. Endüstriyel çamaşırhaneye verilen giysilerde bakım etiketindeki talimatın, varsa yumuşatıcı yasağı dahil, uygulandığının yazılı teyidi alınmalıdır.

Ayakkabıda durum daha hızlı değişir. DGUV Regel 112-191'e göre bükülme, kir, sıcaklık ve nem direnci belirgin biçimde oynatır; deri gibi Sınıf I malzemeden yapılmış ayakkabılar uzun süre ıslak ortamda giyilince iletken hâle gelebilir. Kural, gerekiyorsa işyerinde yerinde bir direnç ölçümü tanımlanmasını ve düzenli yapılmasını ister. Tabanına direnci artıran bir madde bulaşan ayakkabı, örneğin boya kabininde, tehlikeli alana her girişten önce kontrol edilir. ESD alanlarında ayakkabının günlük kontrolü için test istasyonları kullanılır.

Giysi için ölçüm aralığını standartlar sabitlemez. EN IEC 61340-5-1:2024 uyum doğrulama testlerini IEC 61340-5-4'e bağlar; sıklığı tesisin doğrulama planı belirler. Patlayıcı ortamda kullanılan giysilerde de ölçüm ve yenileme ölçütleri risk değerlendirmesi ile üretici talimatından çıkar. Her ölçümü tarih, giysi numarası ve sonuçla kaydetmek, bir denetimde neyin ne zaman kontrol edildiğini göstermenin pratik yoludur.

Şartnameye ve teklif talebine ne yazılmalı

Antistatik ve ESD giysi taleplerinde en sık görülen eksik, ihtiyacın iki kelimeyle anlatılmasıdır: “antistatik tulum”. Formasan'dan teklif isterken aşağıdaki bilgileri birlikte yazmanız, kumaş ve kalıp önerisinin ilk seferde doğru yere oturmasını sağlar.

• Kullanım yeri: patlayıcı ortam bölgesi (ör. Bölge 1 ya da 22) veya EPA. İkisi aynı binadaysa iki alanı ayrı yazın.
• İstenen standartlar: EN 1149-5:2018; alev riski varsa EN ISO 11612 ve istenen kodlar; ESD için EN 61340-5-1 ve giysinin topraklanabilir olup olmayacağı.
• Belgeler: kumaşın EN 1149-1 ya da EN 1149-3 test raporu, ESD giysi için EN 61340-4-9 ölçüm sonucu, Türkçe kullanım bilgisi.
• Yıkama: evde mi, endüstriyel çamaşırhanede mi; çamaşırhanenin kullandığı kimyasallar.
• Logo, arma ve reflektif bant: yeri, ölçüsü ve malzemesi. Dış yüzeye eklenen her parça, giysinin EN 1149-5 uygunluğunu bozmayacak biçimde seçilir.
• Ayakkabı da tedarik edilecekse: A mı, ESD mi, ikisi birden mi; ESD için 35 MΩ mı, 100 MΩ mı.