Paraşüt tipi emniyet kemeri standardı, lanyard boyu ve boşluk mesafesi

Paraşüt tipi kemerin parçaları

EN 361 kemerdeki kayışları ikiye ayırır. Ana kayışlar düşüş sırasında ve sonrasında vücudu taşır; genişlikleri en az 40 mm'dir. Yardımcı kayışlar yük taşımaz, ana kayışları yerinde tutar ve en az 20 mm'dir. Dikiş ipliği kayıştan farklı renkte seçilir. Sebebi basit: kopmuş ya da sürtünmüş dikiş, kayıştan ayrı renkte olunca muayenede hemen göze çarpar.

Bazı modellerde EN 358'e uygun bir bel kemeri ve iki yanda konumlandırma halkaları bulunur. Bu halkalar direkte ya da çelik konstrüksiyonda iki elle çalışmak içindir; düşüş durdurma lanyard'ı bunlara bağlanmaz. Kısacası “A” harfi taşımayan hiçbir halka düşüş durdurma noktası değildir, ne kadar sağlam görünürse görünsün.

Bir EN 361 kemerde bulunan parçalar şunlardır:

• Omuz kayışları: sırttan göğse iner; çoğu modelde boy ayarı buradan yapılır.
• Bacak (uyluk) kayışları: düşüş yükünü bacaklara dağıtır, geçmeli ya da hızlı tokayla kapanır.
• Oturak kayışı: kalçanın altından geçer, askıda kalan kişi bu kayışın üstünde oturur gibi durur.
• Göğüs kayışı: iki omuz kayışını birbirine bağlar ve göğsün ortasında durur.
• Sırt bağlantı noktası: kürek kemiklerinin arasındaki halka; “A” harfiyle işaretlidir ve lanyard'ın asıl bağlandığı yerdir.
• Göğüs bağlantı noktası: tek halka (“A”) ya da birlikte kullanılması gereken iki ilmek (her biri “A/2”). Bu ilmeklerden yalnız birine bağlanmak yanlış bağlantıdır.
• Tokalar ve kayış tutucular: toka kendi kendine açılmamalı, kayış tokadan kaymamalı; artan uç tutucuya sokulur.
• Etiket: üretici, model, parti numarası, EN 361 ve yılı, CE işareti ile dört haneli kuruluş numarası, kullanım talimatını okuyun simgesi.

Kemer nasıl takılır ve ayarlanır?

Kemer takılmadan önce bedenin doğru seçilmiş olması gerekir. Beden, sahada giyilen en kalın kıyafete göre seçilir. Kışlık mont ve polar üstünde ayarlanmış bir kemer, ilkbaharda ince bir iş gömleğinin üstünde bol kalır; mevsim değişince ayar yeniden yapılır. Kemerin altında kalan cepte telefon, metre ya da anahtar gibi sert bir eşyanın kayışın altına sıkışmaması da kontrol edilir, çünkü düşüşte yük o noktada yoğunlaşır.

Bacak kayışını gevşek bırakmak kemerin davranışını değiştirir. Düşüş anında kemer yukarı kayar, yük uyluk yerine kasığa biner, sırt halkası başın arkasına doğru çıkar. Standarttaki düşme testinde manken, durduktan sonra dikeyle en çok 50° açı yapacak biçimde tutulmalıdır. Bu sonuç kemerin talimattaki gibi giyilip sıkıldığı varsayımıyla alınır; bol bırakılmış bir kemerin sahada aynı açıyı vereceğinin bir güvencesi yoktur.

Sırt ve göğüs bağlantılarından hangisinin hangi işe uygun olduğu kemerin talimatında yazar. Şok emicili lanyard'la düşüş durdurmada genellikle sırt noktası kullanılır. Göğüs noktası birçok modelde merdiven raylı ya da dikey halatlı kılavuzlu sistemler ve kurtarma için ayrılmıştır.

Takmadan önce kemer elle ve gözle kontrol edilir; neye bakılacağı muayene bölümünde yazıyor. Ardından şu sıra izlenir:

• Kemeri sırt halkasından tutup hafifçe silkeleyin; kayışlar yerine düşer, bükülme ve dolanma görünür hâle gelir.
• Omuz kayışlarını yelek giyer gibi geçirin. Sırt halkası iki kürek kemiğinin arasında, sırtın ortasında kalmalı.
• Bacak kayışlarını öne alın ve çaprazlamadan tokalayın. Toka sesine güvenmeyin; kayışı çekip tuttuğunu görün.
• Göğüs kayışını göğsün ortasına getirip kapatın.
• Önce bacak, sonra omuz kayışlarını sıkın. Artan uçları tutuculara sokun, sarkan uç bir yere takılabilir.
• Yanınızdaki kişiye sırt halkasının yerini ve kayışların düzgünlüğünü kontrol ettirin.

Lanyard nedir, en fazla ne uzunlukta olur?

Lanyard, kemerin bağlantı noktasını ankraja bağlayan kısa kayış, halat ya da zincirdir. Aynı adla üç farklı iş görülür. Şok emicili lanyard düşüşü durdurur (EN 354 ve EN 355). Şok emicisiz, boyu ayarlanmış lanyard yalnız sınırlama içindir; çalışanın düşebileceği kenara ulaşmasını baştan engeller. Konumlandırma lanyard'ı (EN 358) ise direğin ya da kirişin çevresinden dolanıp çalışanı yerinde tutar.

Düşüş durdurmada lanyard'ın toplam boyu, şok emici, uç bağlantıları ve karabinalar dahil 2 m'yi geçemez. Ankraj sabit bir noktaysa lanyard'da mutlaka şok emici bulunur. Şok emici çoğu üründe katlanıp dikilmiş bir kayıştır: düşüşte dikişler sırayla yırtılır, enerji bu yırtılmada harcanır. EN 355 testinde en az 100 kg'lık kütle lanyard boyunun iki katı yükseklikten bırakılır; tutma kuvveti 6 kN'u, şok emicinin açılması 1,75 m'yi geçmemelidir.

Şok emicinin ne kadar açılacağını düşme faktörü belirler: serbest düşüş mesafesinin lanyard boyuna oranı. Ankraj başın üstündeyse ve lanyard gergin duruyorsa faktör sıfıra yakındır. Ankraj sırt halkası hizasındaysa faktör 1'dir; ankraj ayak hizasına indikçe 2'ye yaklaşır. 2 m'lik lanyard'da faktör 2, şok emici devreye girmeden önce 4 m serbest düşüş demektir. EN 355'e göre belgelenmiş bir şok emicinin teknik föyünde açılma, faktör 0'da 0 cm, 1'de 90 cm, 2'de 160 cm olarak verilmiş. Ankrajı yukarı almak hem vücuda binen yükü hem gereken boşluğu küçültür.

EN 355 testi 100 kg ile yapılır. Aletleri ve kıyafetiyle bu ağırlığı aşan kullanıcı için üreticinin daha yüksek kütleye göre verdiği değerlere bakılır. Föyde böyle bir tablo yoksa üreticiden yazılı bilgi istenir.

Lanyard'ı kirişin çevresinden dolayıp kancayı kendi kayışına takmak, kayışın kenarını çeliğin köşesine bastırır. Büyük Britanya'nın iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE, kayış kenarındaki 1 mm'lik bir kesiğin ürüne göre dayanımı %5 ile %40 arasında düşürebildiğini yazar; böyle kesiğe örnek olarak da çelik kirişe bu şekilde dolanmış lanyard'ı verir. Lanyard'a atılan düğüm de dayanımı azaltır; üreticinin öngörmediği her düğüm muayenede kusur sayılır.

Boşluk mesafesi adım adım nasıl hesaplanır?

Boşluk mesafesi, düşüş durduğunda çalışanın ayaklarının altında kalması gereken boş yüksekliktir. Ankrajdan aşağı doğru ölçülür ve dört kalemin toplamıdır: lanyard boyu, şok emicinin açılması, sırt halkasından ayak tabanına uzaklık ve emniyet payı. Üretici föylerinde ortalama kullanıcı için halka ile ayak arası 1,5 m, emniyet payı 1 m alınır.

En kötü durumu EN sınırlarıyla hesaplayalım. 2 m'lik lanyard tamamen gerilir, şok emici izin verilen en büyük ölçüyle 1,75 m açılır. O anda sırt halkası ankrajın 3,75 m altındadır. Ayaklar 1,5 m daha aşağıdadır, üstüne 1 m pay eklenir: ankrajın altında 6,25 m boşluk gerekir.

Aşağıdaki tablonun son iki satırı dikkat ister. Şok emici tam açıldığında ankrajın altında gereken boşluk, ankraj nerede olursa olsun aynıdır; değişen, bu mesafenin ne kadarının üstünde durduğunuz yüzeyin altında kaldığıdır. Ankraj ayak hizasındaysa 6,25 m'nin tamamı çalışma yüzeyinin altında bulunmalıdır. Ankraj sırt halkası hizasına çıkınca yüzeyin altında 4,75 m yeter. Zeminden 4 m yükseklikteki bir platformda ikisi de tutmaz, düşen kişi yere değer. İrlanda'nın iş sağlığı ve güvenliği otoritesi HSA da lanyard'ların dört metrenin altında nadiren uygun olduğunu not eder. Bu yükseklikte ankraj başın üstüne alınır, geri sarmalı düşüş durdurucu kullanılır ya da kenara ulaşmayı engelleyen sınırlama sistemine geçilir.

Gerçek ürünün değeri en kötü durumdan düşük çıkabilir, çünkü şok emici düşük düşme faktöründe daha az açılır. 100 kg ile test edilmiş bir şok emicinin föyünde, 2 m'lik lanyard için ankrajın altında istenen asgari boşluk düşme faktörü 0'da 4,5 m, 1'de 5,4 m, 2'de 6,1 m. Hesapta ürünün kendi tablosu kullanılır. Tablo yoksa EN sınırlarıyla yapılan hesap esas alınır.

Hesaba eklenecek üç durum daha var. Esnek yatay yaşam hattında (EN 795 C tipi) halat düşüş anında sehim yapar; bu sehim, hat üreticisinin verisiyle boşluğa eklenir. Ankrajdan yana doğru uzaklaştıkça düşüşte sarkaç hareketi oluşur ve kişi yalnız aşağıya değil, yandaki kolona ya da duvara da çarpabilir; INRS bu riski özellikle kenar boyunca yatay ilerlerken kullanılan geri sarmalı düşüş durdurucular için belirtir. Üçüncüsü kenardır: platform kenarından düşüşte lanyard keskin bir kenara biner. Bu durumda kenar testi yapılmış ürün seçilir ya da kenar koruması takılır, kenar üzerinden düşüş için gereken boşluk da üreticiden ayrıca istenir.

Tek ve çift (Y) lanyard

Tek lanyard'la çalışan biri bir engeli geçmek için kancasını çözdüğü anda korumasız kalır. Çift lanyard'da iki kol kemere tek noktadan bağlanır; şekli yüzünden Y lanyard ya da çift kollu lanyard da denir. İskele dikmesi, çelik konstrüksiyonda bir bağlantı levhası ya da direkte bir travers geçilirken önce boştaki kol engelin öbür tarafına takılır, sonra diğeri çözülür. Böylece kişi hiçbir an ankrajsız kalmaz.

Boştaki kolun yeri de önemlidir. Bir üreticinin talimatına göre kolu kemerin bir halkasına geri takmak, düşüşte şok emicinin tam açılmasını engelleyebilir. İstisna, bazı kemerlerde bu iş için ayrılmış park noktalarıdır. Kolu göğüs halkasına, malzeme ilmeğine ya da bel kemerine asmak bu yüzden yanlıştır.

Çift lanyard'ın her kolu da 2 m sınırına tabidir; boşluk hesabı tek lanyard'daki gibi yapılır.

Formasan'dan yüksekte çalışma ekipmanı teklifi isterken şu bilgileri yazmak doğru ürünü ilk seferde getirir: kullanıcıların aletleriyle birlikte ağırlık aralığı, beden dağılımı, gereken bağlantı noktaları (yalnız sırt, sırt ve göğüs ya da bel halkalı), lanyard tipi (tek ya da çift, sabit ya da ayarlı), uçtaki bağlayıcının ağız açıklığı (iskele borusu için geniş ağızlı kanca gibi) ve çalışılan en düşük yükseklik. Son bilgi, boşluk hesabının tutup tutmadığını sipariş aşamasında görmeyi sağlar.

Konumlandırma, sınırlama ve düşüş durdurma farkı

Sınırlama sistemi düşmeyi baştan önler: lanyard, çalışanın düşebileceği kenara ulaşamayacağı uzunlukta ayarlanır. Düşüş yaşanmadığı için boşluk hesabı gerekmez. Ama lanyard boyu çatı kenarı, döşeme boşluğu, aydınlık gibi her düşme noktasına göre ayrı ayrı kontrol edilir; ankraj yer değiştirince ayar da değişir.

Konumlandırma sistemi çalışanı gergin bir kayışla yerinde tutar ki iki eli serbest kalsın. Elektrik direğinde, ağaçta, kolon tepesinde ya da kalıp işinde kullanılır. EN 358 bu kemeri ve lanyard'ı 1 m'lik düşme testiyle sınar, düşüş durdurma kemeri ise 4 m'lik testten geçer. Aradaki fark, konumlandırma ekipmanının uzun bir serbest düşüş için tasarlanmadığını gösterir. İrlanda mevzuatı da konumlandırma sisteminin yanında düşüşü önleyen ya da durduran bir yedek sistem ister.

Düşüş durdurma sistemi ise başlamış bir düşüşü durdurur ve altında boşluk ister. INRS kuralın tersini de yazar: düşüş durdurma sistemi yalnız düşüş durdurmak içindir; çalışırken asılıp konumlanmak ya da tırmanırken tutunmak için kullanılmaz. Direkte çalışan bir enerji hattı ekibi için doğru düzen, EN 358 bel kemerli bir tam vücut kemeri, direğe dolanan konumlandırma lanyard'ı ve bunlardan ayrı bir düşüş durdurma bağlantısıdır.

Kullanım öncesi kontrol, periyodik muayene ve kullanım ömrü

EN 365:2004 periyodik muayenenin en az on iki ayda bir yapılmasını ister. HSE'nin şok emicili kayış lanyard'lar için önerdiği düzen daha sıkıdır: ayrıntılı muayene en az altı ayda bir, sık kullanılan lanyard'larda en az üç ayda bir. Üç aylık aralık özellikle yıkım, çelik montaj, iskele kurulumu ve kenarlı, çıkıntılı çelik kulelerde çalışırken önerilir. Muayeneyi yapan kişinin kusurlu ürünü atma yetkisi olmalıdır. Her ürün silinmez bir kimlik numarasıyla muayene kaydına bağlanır.

Düşüş durdurmuş bir lanyard bir daha kullanılmaz: HSE'ye göre hemen hizmetten çekilir, imha edilir ya da üreticiye gönderilir. Kimlik bilgisi okunmayan, son altı ayda yetkin kişi muayenesi görmemiş ya da güvenliğinden şüphe edilen ürün de ayrıntılı muayene sonuçlanana kadar kullanılmaz.

Kullanım ömrünü üretici belirler ve rakam üründen ürüne değişir. Bir üretici şok emicili ayarlı lanyard'ını ilk kullanıma verilişinden itibaren en çok 5 yıl, bir başkası şok emicili Y lanyard'ını 10 yıl ömürle belgeliyor. HSA, ömür tarihi verilen ekipmanın bu tarihten sonra atılmasını önerir. HSE'nin aktardığı araştırma ise kayış lanyard'da güvenli olanı güvensizden ayıran belirgin bir kullanım süresi bulamamış. Ömrü dolmamış ama kesik, ısı ya da kimyasal hasar görmüş ürün o gün kullanımdan çıkar.

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği'nin Ek-4'ü de yüksekte güvenli çalışma donanımlarının düzenli kontrol ve bakımını, uygun olmayan donanımın kullanılmasının engellenmesini ister. Yönetmelik bir aralık belirtmez; sıklık için risk değerlendirmesi ve üretici talimatı esas alınır, yukarıdaki aralıklar iyi bir başlangıç noktasıdır.

Kullanım öncesi kontrolde aranacak kusurlar HSE'nin listesinde somut olarak yazılıdır:

• Kayış kenarında 1 mm ve üstü kesik
• Kayış yüzünde ya da ilmeklerde, özellikle tek bir noktada toplanan aşınma
• Kesilmiş ya da aşınmış dikiş
• Üreticinin öngörmediği düğüm
• Kimyasal etki: yüzeyde pullanma, yumuşama, renk değişimi
• Isı ya da sürtünme izi: camsı görünen, çevresine göre sertleşmiş lifler
• Kısmen açılmış şok emici, örneğin dışarı çıkmış kısa bir yırtılma kayışı
• Lifleri içten ve dıştan aşındıran kir, kum ve taş tozu
• Ezilmiş ya da şekli bozulmuş karabina, vidalı halka, iskele kancası
• Güneş ışığı hasarı: gözle zor görülür; renk solması ve tozlanan yüzey işaret olabilir

Askıda kalma travması ve kurtarma planı

Düşüş durduğunda iş bitmez. Kemerde hareketsiz asılı kalan kişide kan bacaklarda toplanır, beyne, kalbe ve böbreklere giden kan azalır. HSA, bilinç kaybına kadar geçen sürenin yaklaşık altı dakika ile iki saat arasında değişebildiğini, en kötü durumda birkaç dakikada ölüm görülebileceğini yazar. ABD iş güvenliği idaresi OSHA'nın bülteni de askıda kalmanın 30 dakikadan kısa sürede bilinç kaybı ve ölümle sonuçlanabildiğini aktarır.

Kurtarma beklenirken bilinci yerinde olan kişi bacaklarını sık sık hareket ettirmelidir. OSHA, bacak kaslarını çalıştırmanın kanın toplanmasını azalttığını, ayak basılacak bir ilmeğin belirtileri geciktirebileceğini belirtir. Kurtarılan kişi belirti göstermese de sağlık personeline gösterilir; böbrek yetmezliği gibi gecikmeli etkiler olay yerinde anlaşılmaz.

Başın korunması da aynı hazırlığın parçasıdır: lanyard'da sallanan kişi başını yapıya ya da kenara çarpabilir. HSA, kişisel düşüş koruma sistemiyle çalışırken baretin, düşmesini önleyen çene kayışıyla kullanılmasını ister.

Askıda geçen süreyi kısaltan şey, işe başlamadan yapılmış bir kurtarma planıdır. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği yüksekten düşmeyle ilgili hususların acil durum planında yer almasını ister. HSA ayrıca acil servislerin her durumda, özellikle gereken süre içinde kurtarma yapabileceğinin varsayılmamasını söyler. Planın cevaplaması gereken sorular şunlardır:

• Düşen kişiye kim, kaç dakikada ulaşır?
• Hangi ekipmanla: kurtarma seti, iniş düzeneği, sepetli platform, merdiven?
• Kurtaran kişi nereye bağlanır, kendi düşme riskini nasıl yönetir?
• Kişi indirildikten sonra ilk yardımı kim yapar, sağlık ekibine nasıl haber verilir?
• Plan en son ne zaman bir tatbikatla denendi?