İş elbisesi verme zorunluluğu: İşveren iş ayakkabısı da vermek zorunda mı, yılda kaç kez verilir?

Risk varsa işverenin yükümlülükleri

6331 sayılı Kanun'a göre işveren önce risk değerlendirmesini yapar, kullanılacak koruyucu donanımı da bu değerlendirmenin sonucuna göre belirler (md. 10/2). Kişisel korunma son katmandır; Kanun toplu korunma tedbirlerine öncelik verilmesini ister (md. 5/1-g). Mermer kesilen bir atölyede önce sulu kesim ya da toz emiş düşünülür, maske kalan riske karşı verilir.

Değerlendirme bir kez yapılıp rafa kalkmaz. Yeni bir makine, yeni bir kimyasal ya da bir iş kazası, belgenin tamamen veya kısmen yenilenmesini gerektirir (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 12/2). KKD listesi de belgeyle birlikte güncellenir: geçen yıl yeterli olan S1P ayakkabı, sahaya ıslak zemin girdiğinde yerini su direnci olan bir sınıfa bırakabilir.

KKD gerektiği anlaşıldığında yönetmelik işverene şu işleri yükler:

• Ürün riske uygun seçilir, kendisi ek risk yaratmaz, kullananın ergonomik gereksinimine ve sağlık durumuna uyar, ayarlandığında tam oturur (md. 6/1-a).
• KKD Yönetmeliği kapsamındaki üründe CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu bulunur.
• Donanımı işveren ücretsiz verir (md. 6/1-e).
• Bakım, onarım ve periyodik kontrol üreticinin kılavuzuna göre yapılır; ihtiyaç duyulan parça değiştirilir, ürün hijyenik koşulda saklanır ve kullanıma hazır tutulur (md. 6/1-e).
• Çalışana donanımın hangi riske karşı olduğu anlatılır, kullanımı uygulamalı gösterilir (md. 6/1-f ve g).
• KKD kolay erişilen yerde ve yeterli sayıda tutulur (md. 6/1-h).
• Hangi KKD'nin kullanılacağına karar vermeden önce destek elemanlarının ve çalışan temsilcilerinin görüşü alınır (md. 10).

İş elbisesi ve iş ayakkabısı yılda kaç kez verilir?

İSG mevzuatında “yılda iki takım” ya da “yılda bir çift” diye bir sayı yoktur. Yönetmelik takvim yerine ölçüt koyar: KKD'nin kullanım şartları ve özellikle kullanılma süresi; riskin derecesine, maruziyet sıklığına, her çalışanın iş yaptığı yerin özelliklerine ve donanımın performansına göre belirlenir (md. 6/1-c). Değişim anını ürünün durumu söyler. Arızalı KKD, arızası giderilip kontrolü yapılmadan kullanılmaz; verilen donanım her zaman etkili çalışır durumda tutulur ve gerektiğinde yenisiyle değiştirilir (md. 8/3).

Aynı model iş ayakkabısının ömrü sahaya göre değişir. Şantiyede çamur, beton artığı ve keskin taş tabanı hızla yorar; kuru zeminli bir montaj hattında aynı ayakkabı çok daha uzun dayanır. Sabit bir takvim ya sağlam ürünü erken attırır ya da bozuk ürünü fazladan giydirir. EN ISO 20345:2022'ye göre üretilen ayakkabının işaretlemesinde en az üretim yılı ve ayı bulunur; depoda uzun süre bekleyen bir çiftin yaşı bu işaretten okunur. Giyside ölçüt yıkama ve yıpranmadır. Reflektörlü giysinin bakım etiketinde “max 25x” gibi bir yıkama sınırı görülebilir; bant bu sayıya varmadan soyulduysa giysi yine değişir.

Özel sektörde sabit sayıyı mevzuat değil, işyerindeki düzenleme koyar. Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ya da işyeri talimatı, her çalışana belirli aralıkla belirli adet iş elbisesi ve iş ayakkabısı verilmesini hak olarak tanımlayabilir. Kamuda ise Memurlara Yapılacak Giyecek Yardımı Yönetmeliği, cetvellerinde sayılan unvanlar için eşya eşya kullanma süresi verir; cetvelde yer almayan memur bu yardımı alamaz (md. 3). Teknik hizmetler sınıfında arazide ve şantiyede açıkta çalışan personele iki iş önlüğü ya da tulum ile bir çift ayakkabı bir yıllık, yağmurluk iki yıllık süreyle verilir. Görev nedeniyle kullanılamaz hâle gelen eşya tutanakla tespit edilir ve yetkili kurum amiri onaylarsa yenisi süre dolmadan verilebilir (md. 6).

Bu sayılar bir hakkı tanımlar, KKD kuralını askıya almaz. Sözleşmede yılda bir çift yazıyorsa ve ayakkabının burnu dördüncü ayda ezildiyse, KKD Kullanım Yönetmeliği'nin “gerektiğinde yenileri ile değiştirilir” hükmü işler. Planlamada kişi başı adet de hesaba girer: kirli işte biri yıkamadayken diğeri giyilecek ikinci bir takım olmadan dönmek zordur. Giyecek yardımı yönetmeliği de beyaz önlük gibi sık temizlenen eşyadan, kullanma süresinin iki katı için iki adet verilmesini öngörür (md. 6). Bütçe bir kerelik alım gibi değil, yıl boyu süren bir tedarik gibi kurulur.

KKD olmayan iş kıyafeti ne zaman zorunlu olur?

Koruma amacı taşımayan kıyafette zorunluluk önce işverenin yönetim hakkından gelir. Türk Borçlar Kanunu md. 399'a göre işveren, işin görülmesi ve işçilerin işyerindeki davranışlarıyla ilgili genel düzenlemeler yapabilir ve özel talimat verebilir; işçi bunlara dürüstlük kurallarının gerektirdiği ölçüde uyar. Otel resepsiyonundaki üniforma ya da mağaza katındaki kurumsal tişört bu yoldan zorunlu hâle gelebilir. Kural iş sözleşmesine, personel yönetmeliğine ya da toplu iş sözleşmesine yazıldığında neyin beklendiği tartışma konusu olmaktan çıkar.

İkinci kaynak sektör mevzuatıdır. Gıda Hijyeni Yönetmeliği'nin 17. maddesine göre gıdanın muameleye tabi tutulduğu alanlarda çalışan bütün personel kişisel temizliğine azami özen gösterir, temiz ve gerekli durumlarda uygun koruyucu kıyafet giyer (Resmî Gazete 17.12.2011, sayı 28145). Bu kıyafetin amacı önce gıdayı korumaktır. Çalışanı bir riske karşı korumak için tasarlanmadıysa KKD rejimine değil gıda mevzuatına girer. Hijyen şartlarının sağlanmasından gıda işletmecisi sorumludur (md. 5).

Et işleyen bir tesiste beyaz önlüğü gıda mevzuatı ister. Aynı çalışanın ayağındaki emniyet ayakkabısı ise KKD'dir: Ek-3, dondurulmuş etle yapılan işleri emniyet ayakkabısı gerektirebilecek işler arasında sayar. Dondurucu odaya girerken giyilen termal giysi de koruyucu giysi olarak KKD kuralına tabidir.

Kıyafetin bedelini de aynı ayrım belirler. KKD ücretsizdir. Kurumsal üniformanın bedeli için İSG mevzuatında bir kural yoktur; kimin ödeyeceği iş sözleşmesinden, toplu iş sözleşmesinden ya da işyeri uygulamasından anlaşılır. Bedel çalışana ait olsa bile işveren bu alacağını çalışanın rızası olmadan ücretle takas edemez (Türk Borçlar Kanunu md. 407). Kıyafet kuralını ve bedelini aynı belgede yazmak, sonradan çıkacak tartışmayı baştan keser.

Çalışan iş kıyafeti ve iş ayakkabısı giymek zorunda mı?

KKD söz konusuysa evet. 6331 sayılı Kanun md. 19/2-b, kendisine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmayı ve korumayı çalışanın yükümlülükleri arasında sayar. KKD Kullanım Yönetmeliği buna donanımı uygun yerde ve uygun şekilde saklamayı ekler (md. 8/2); gördüğü arızayı ya da eksikliği işverene bildirmesini de ister (md. 8/3). Türk Borçlar Kanunu md. 417 aynı kuralı genel hükümle söyler: işçi, iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.

İş ayakkabısında kararı yine risk değerlendirmesi verir. Yönetmeliğin Ek-3 listesi karkas ve temel işlerini, iskele ve çatı işlerini, şantiye alanı ile depolardaki işleri delinmez tabanlı emniyet ayakkabısı gerektirebilecek işler arasında sayar; taşıma ve depolama işleri de emniyet ayakkabısı başlığında yer alır. Liste örnek niteliğindedir. Düşen yük, ezilme ya da batma riski olmayan bir büroda İSG mevzuatı iş ayakkabısını kendiliğinden zorunlu kılmaz.

İşveren de KKD'yi dağıtıp bırakamaz. Kanun, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemesini, denetlemesini ve uygunsuzluğun giderilmesini sağlamasını ister (md. 4/1-b); yönetmelik, çalışanların KKD'yi uygun şekilde kullanması için her türlü önlemin alınmasını bekler (md. 8/1).

Gereken KKD hiç verilmiyorsa çalışan eksikliği işverene ya da çalışan temsilcisine bildirir (md. 19/2-c). Ciddi ve yakın tehlike varsa İSG kuruluna, kurul yoksa işverene başvurup durumun tespitini isteyebilir; talebi yönünde karar çıkarsa gerekli tedbir alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir ve bu dönemdeki ücreti saklıdır (md. 13). Tedbirlerin yetersizliğini yetkili makama bildirdiği için hakları kısıtlanamaz (md. 18/3). Bakanlığa ihbar ve şikâyet ALO 170 hattından iletilebilir; işyerinin İSG yönünden teftişi Bakanlık iş müfettişlerinin işidir (md. 24).

KKD kullanmayan çalışan: tutanak ve sonrası

İlk soru “neden” olmalı. Çalışan iş ayakkabısını bağlamıyor, gözlüğü alnına itiyor ya da eldiveni çıkarıp çalışıyorsa sebep bazen üründedir: numara dar gelir, ayakkabı ağırdır, cam buğulanır, eldiven kavramaz. Yönetmelik KKD'nin kullananın ergonomik gereksinimine uymasını ve ayarlandığında tam oturmasını şart koştuğu için (md. 6/1-a), sorun üründeyse çözüm de ürünü değiştirmektir.

Ürün uygunsa sıra eğitime gelir. Kanun, eğitimin gerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanmasını ister (md. 17/1); maliyeti çalışana yansıtılamaz, geçen süre çalışma süresinden sayılır (md. 17/7). İzleme yükümlülüğünü (md. 4/1-b) sahada belgelemenin pratik yolu yazılı bir süreçtir. Aykırılık sürerse işletilebilecek basamaklar şunlardır:

• Sözlü uyarı ve doğru kullanımın aynı gün yeniden gösterilmesi.
• Tutanak: tarih, saat, yer, kullanılmayan KKD, o sırada yapılan iş, tanıkların imzası ve çalışanın beyanı. Çalışan imzalamazsa bu da tutanağa yazılır.
• Yazılı uyarı ve kısa bir tekrar eğitimi; katılım ayrıca kayda geçer.
• İşyeri disiplin yönetmeliğindeki ya da toplu iş sözleşmesindeki yaptırım.
• Son basamak İş Kanunu'dur. 4857 sayılı Kanun md. 25/II, işçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesini (ı bendi) ve kendisine hatırlatıldığı hâlde görevini yapmamakta ısrar etmesini (h bendi) haklı nedenle fesih hâlleri arasında sayar. Bir olayın bu bentlere girip girmediği somut duruma göre değerlendirilir.

İş ayakkabısı giyemez raporu olan çalışan

Mevzuatta “iş ayakkabısı giyemez raporu” adıyla tanımlanmış bir belge yoktur. Rapor ister bir ayak deformitesine ister bir cilt rahatsızlığına dayansın, işyerindeki riski ortadan kaldırmaz. Düşen yük ya da çivi riski olan yerde ayak korumasız bırakılmaz; değişen, korumanın nasıl sağlanacağıdır.

Burada işveren iki kuralı birlikte uygular. KKD Kullanım Yönetmeliği donanımın kullananın sağlık durumuna uygun olmasını şart koşar (md. 6/1-a). 6331 sayılı Kanun da çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğun gözetilmesini ister (md. 4/1-ç). Kanun kapsamındaki sağlık raporları işyeri hekiminden alınır; 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde aile hekimi ya da başka bir kamu sağlık hizmeti sunucusu da düzenleyebilir (md. 15/3). Tedavi eden hekimin raporu bu değerlendirmenin girdisidir. Sağlık gözetimi sonuçları gerekli kılıyorsa risk değerlendirmesi de yenilenir (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 12/2-e).

Önce ayakkabıya bakılır: daha geniş kalıplı bir model sorunu çözebilir. Ortopedik tabanlık gerekiyorsa, tabanlığın o ayakkabıyla birlikte test edildiği ürün aranır. Sertifikalı ayakkabıya rastgele bir tabanlık koymak, ayakkabının test edildiği koruma düzeyini bozabilir; üretici bilgilerinde yeni tabanlıkla antistatik özelliğin yeniden kontrol edilmesi istenir. EN ISO 20345:2022'nin Ek A'sı bu ihtiyaç için üç tür tanımlar: kişiye uyarlanmış tabanlıkla donatılan ayakkabı, üzerinde değişiklik yapılan ayakkabı ve kişiye özel üretilen güvenlik ayakkabısı.

Hiçbiri olmuyorsa çalışanı ayak riski taşımayan bir göreve almak da bir seçenektir. Burun koruması gereken yerde burunsuz mesleki ayakkabıyla (EN ISO 20347) çalıştırmak ise çözüm değildir; bu tür ayakkabı ancak risk değerlendirmesi o görevde burun riskini dışarıda bırakıyorsa kullanılır. Bu seçim risk değerlendirmesinin parçasıdır; değerlendirmeyi işyeri hekimi ile iş güvenliği uzmanının da yer aldığı ekip yapar (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 6).

KKD bedeli, zimmet ve kayıt

KKD'nin parası çalışandan istenmez. Yönetmelik ücretsiz teslimi açıkça yazar (md. 6/1-e). Kanun da iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetinin çalışana yansıtılamayacağını söyler (md. 4/4); yıpranan ürünün yenisi de bu kuralın içindedir. İş ayakkabısı bedelini maaştan kesmek ya da ilk çifti verip yenisini çalışana aldırmak bu iki hükümle bağdaşmaz. Kaybolan ya da bilerek zarar verilen KKD için yönetmelikte ayrı bir hüküm bulunmaz. Genel kurala göre işçi kusuruyla verdiği zarardan sorumludur (Türk Borçlar Kanunu md. 400), ama işveren bu alacağı da çalışanın rızası olmadan ücretle takas edemez; kasten verilip yargı kararıyla sabit olan zarar ise yalnız ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir (md. 407).

Yönetmelik hazır bir zimmet formu vermez, kaydın biçimini işverene bırakır. Kayıt yoksa ücretsiz teslimi, eğitimi ve değişim tarihini göstermek zorlaşır. Kamuda yazılı bir örnek var: giyecek yardımı yönetmeliği eşyanın zimmet defterine işlenmesini ve teslim tutanağının personelin özlük dosyasında saklanmasını ister (md. 10). Formasan'dan teklif isterken her kalem için standart ve sınıfı, beden dağılımını ve kişi başı adedi tek tabloda vermek, sevkiyat listesini zimmet listesine çevirmeyi kolaylaştırır.

Kullanışlı bir KKD zimmet kaydında şu alanlar bulunur:

• Çalışanın adı, görevi ve bölümü
• Ürün ve model; standart ve sınıfıyla birlikte (ör. EN ISO 20345 S3, beden 43)
• Teslim tarihi ve adet
• Ücretsiz verildiğini ve kullanım eğitiminin yapıldığını gösteren satır
• Değişimde eski ürünün durumu ve değişim nedeni: yıpranma, hasar, beden
• Teslim eden ile teslim alanın imzası