Soğuk Hava Deposu Kıyafeti: EN 342 ve EN 14058 Ne Anlatır, Katmanlama Nasıl Yapılır

EN 342 etiketi nasıl okunur: Icler, AP ve WP

EN 342 kendini diğer giysi standartlarından tek noktada ayırır: yalıtım kumaştan değil, giysinin bütününden ölçülür. Takım, standardın tarif ettiği iç giysilerle birlikte tam boy bir termal mankene giydirilir. Katmanların, kesimin, bolluğun ve vücudun ne kadarının örtüldüğünün etkisi böylece sonuca girer. Çıkan değer Icler, yani etkin ısıl yalıtımdır. Birimi m²K/W'dir ve büyüdükçe takım daha sıcak tutar.

Sayıyı gözde canlandırmak için clo birimi işe yarar: 1 clo, 0,155 m²K/W'dir. ISO 9920 tablolarında kısa kollu iç giyim, gömlek, pantolon, ceket, çorap ve ayakkabıdan oluşan bir kombin 1 clo civarındadır. Uzun iç giyim, yalıtımlı ceket ve pantolon, üstüne kapitone parka ve salopet, çorap, ayakkabı, şapka ve eldivenden oluşan bir kış takımı 2,55 clo, yani 0,395 m²K/W'ye çıkar. Bu tablolar temel yalıtımı verir. Mankende ölçülen Icler ile birebir aynı büyüklük değildir ama ölçek fikri verir.

Icler tek başına “şu dereceye kadar” demez. Standardın bilgilendirici Ek C'sindeki tablolar bu değeri iş yüküne ve maruziyet süresine göre kullanılabilir sıcaklık aralığına çevirir. Aynı takım rafta yürüyerek toplama yapan kişiyi daha düşük sıcaklıkta idare eder; etiketleme masasında kıpırdamadan duran biri için daha erken yetersiz kalır. Teklif alırken üreticiden bu tablonun sizin oda sıcaklığınıza ve vardiya düzeninize düşen satırını istemek gerekir.

AP, dış kumaşın hava geçirgenliğidir ve EN ISO 9237 yöntemiyle ölçülür. Rüzgâr ve hava akımı taşınımla ısı kaybını belirgin biçimde artırdığı için standart bu değeri Icler'le birlikte etikete yazılması gereken iki temel özellikten biri sayar. WP ise kumaşın hidrostatik basınç testindeki su geçirmezliğidir. EN 342 bunu isteğe bağlı tutar, çünkü bu sıcaklıklarda suyla temas seyrek ve sınırlı kabul edilir. Su sık geliyorsa yağmur standardı devreye girer: EN 343, yeni adıyla EN ISO 24232.

Etikette görünmeyen ama testte bakılan özellikler de var: dış kumaşın yırtılma dayanımı, örme dış kumaşta patlama dayanımı, kaplamalı ya da lamine kumaşın soğukta esnekliği ve yıkamadan sonra boyut değişimi. Standardın giriş bölümünde bir uyarı da var: sık kullanılan takım yıkama ve aşınmayla yalıtımının önemli bir kısmını kaybedebilir. Etiketteki Icler, standardın tarif ettiği ön işlemden geçmiş numunede ölçülür; bir yıl çamaşırhaneye girip çıkmış takımın değeri değildir.

EN 14058: serin oda ve tek parça giysi

EN 14058 şu soruya cevap verir: −5 °C'nin üstünde, örneğin artı derecede tutulan bir soğuk odada ya da kışın açık sahada, gövdenin bir bölümünü ısıtan tek bir giysi ne kadar işe yarar? Standardın girişi kullanım alanını açıkça sayar: inşaat gibi açık hava işleri ve gıda işleme gibi kapalı alanlar. Et parçalama salonunda önlüğün altına giyilen kapitone yelek tipik bir EN 14058 ürünüdür.

Burada temel ölçü kumaştır. Isıl direnç Rct, kumaş katmanlarının terleyen sıcak plaka cihazında (EN ISO 11092) ölçülür ve yine m²K/W ile ifade edilir. Hava geçirgenliği ve su geçirmezlik şartları ancak üretici kullanım bilgisinde rüzgâra ya da suya karşı koruma iddia ediyorsa uygulanır. Gerekçeyi standardın girişi verir: bu sıcaklık bandında, şantiyede de gıda işlemede de giysinin çoğu zaman su ya da hava geçirmez malzemeden yapılması gerekmez.

Giysinin mankende ölçülmüş bir Icler değeri varsa, EN 342'deki gibi Ek C tablolarıyla sıcaklık aralığına çevrilebilir. Yoksa elinizdeki bilgi yalnız kumaşın direncidir; kesim, kapanma yerleri, boyun ve bel ağzı hesaba girmemiştir.

Sınır pratikte şöyle çizilir: −5 °C'nin altındaki odada EN 14058 yelek, EN 342 takımın yerini tutmaz. Tersi de sorun çıkarır. Artı derecelerde çalışan bir paketleme hattına tam EN 342 tulum verilirse ekip terler, ter de aşağıda anlattığımız gibi yalıtımı bozar.

Islaklık ve EN 343: soğuk takımı yağmurluk değildir

EN 342 ve EN 14058 aynı yere işaret eder: ıslak koşul bekleniyorsa yağmura karşı koruma standardı EN 343 uygulanır. EN 343, giysiyi yağış, kar, sis ve yerden gelen neme karşı su geçirmezlik ve su buharı direnci üzerinden sınıflandırır. Su geçirmezlik dış kumaşta ve dikişli parçalarda ölçülür.

Ekim 2025'te EN ISO 24232:2025 yayımlandı ve EN 343:2019'un yerini aldı; ulusal standart kuruluşlarının yeni metni en geç Nisan 2026'ya kadar yürürlüğe koyması gerekiyordu. AB'nin uyumlaştırılmış standartlar listesinde de 4 Eylül 2026'dan beri EN 343:2019'un yerinde EN ISO 24232:2025 duruyor. Eski etiketli ürünler bir süre daha stokta ve sahada görülecek. Kapsam aynı kaldı: yağış, sis ve yer nemi.

Soğuk hava deposunda yağmur yağmaz ama ıslaklık yine olur. Yıkama suyu, yükleme rampasına taşınan kar ve yağmur, çözülen ürünün damlası en yaygın kaynaklardır. Bir de görünmeyeni var: soğuk takım sıcak ve nemli koridora çıktığında yüzeyinde nem yoğuşabilir, gün boyu girip çıkan bir operatörde bu nem birikir. EN 342'nin girişi aralıklı maruziyete örnek olarak soğuk depo işini verir. Böyle işlerde ve 0 °C civarında kumaşın su buharını ne kadar geçirdiği önem kazanır; Ret değeri düşük kumaş ısı dengesine ve konfora katkı verir.

Açık sahada soğukla birlikte yağış da varsa iki yol var. Birincisi, EN ISO 24232 ya da EN 343 işaretli bir dış kabuğu yalıtım katmanının üstüne giymek. İkincisi, su geçirmezliği de test edilmiş bir soğuk takım seçmek; bu durumda EN 342 etiketinde WP sınıfının işaretli olup olmadığına bakılır.

Soğuk hava deposu ile dış saha aynı kıyafeti istemez

Dondurucu depoda sıcaklık sabittir ve rüzgâr yoktur, ama hava hareketi sıfır da değildir. Kanada İş Sağlığı ve Güvenliği Merkezi (CCOHS), soğutulmuş odalarda hava hızının 1 m/s'yi aşmamasını önerir. Evaporatör fanının önündeki raf gözünde toplama yapan kişi bu akımı hisseder. Depodaki asıl değişken süredir. −20 °C'lik bir odada sipariş toplayan kişi saatlerce aynı koşulda kalır; rampadaki forklift operatörü ise gün boyu sıcak ile soğuk arasında gidip gelir ve kıyafetini sık sık açıp kapatabilmelidir.

Dış sahada belirleyici olan rüzgârdır. CCOHS'un aktardığı rüzgâr soğutma tablosuna göre ten ıslak ve rüzgâra açıksa hesap, gerçek hava sıcaklığının 10 °C altıyla yapılır. Burada dış kabuğun rüzgârı kesmesi ve suyu tutması, yalıtım kalınlığı kadar önemlidir. Kışın şantiyede çalışan bir ekip için EN 14058 kapitone yelek, EN ISO 24232 dış kabuk ve yüksek görünürlüklü bir üst katman birlikte planlanır.

Türk mevzuatı da iki ortamı ayrı satırlarda sayar. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik'in Ek-3'ü, koruyucu giysinin gerekli olabileceği işler arasında “derin dondurucu odalarda çalışma”yı, iklime dayanıklı giysi için de “açıkta, soğuk ve yağmurlu havada çalışma”yı ayrı ayrı gösterir.

Depoda forklift ve transpalet trafiği varsa soğuk takımın görünür olması da gerekir. Yüksek görünürlük ile soğuk korumayı tek giysiye toplamak mümkündür; iki özellik ayrı standartlara göre test edilir ve etikette ikisi de yazar. Gıda tesisinin soğuk odasında başka bir şart eklenir: giysi ürüne yabancı madde taşımamalı ve tesisin yıkama düzenine dayanmalıdır. Dış cebi ve açıkta düğmesi olmayan, yıkanabilir yalıtımlı bir takım bu yüzden depo lojistiğinden farklı bir kalıp ister.

Üç katman: içlik, yalıtım, dış kabuk

Katmanlamanın mantığı basit. Katmanlar arasında hapsolan durgun hava yalıtır, katman sayısı da ısıyı ayarlama imkânı verir: ısınınca bir katman açılır, molada bir katman eklenir. CCOHS çok katmanın tek kalın giysiden daha iyi koruduğunu ve dıştaki her katmanın içtekinden bol olması gerektiğini yazar. Dar dış katman içteki yalıtımı ezer, yalıtım da düşer.

Katmanların görevi ayrı:

• İçlik: teni kuru tutar. Yün, polyester ya da polipropilen gibi nemi tenden uzaklaştıran lifler seçilir. Pamuk çabuk ıslanır ve yalıtımını kaybeder; yün ve sentetik lifler ıslakken de ısıyı tutar.
• Yalıtım katmanı: polar, kapitone ceket ve pantolon ya da EN 342 takımın kendi astarı. Kalınlıktan çok içinde tuttuğu durgun hava sayılır.
• Dış kabuk: rüzgârı ve dışarıdan gelen nemi keser, içeriden çıkan su buharına ise izin verir. Boyun, bel ve bilek ağzı ayarlanabilir olmalı. Ağır iş yapan ekipte koltuk altı havalandırma fermuarı fark yaratır.

El ve ayak: EN 511 eldiven ve CI işaretli ayakkabı

EN 511:2006, eldiveni −50 °C'ye kadar konvektif ve iletimle gelen soğuğa karşı tanımlar. Konvektif soğuk testinde eldiven elektrikle ısıtılan yapay bir ele giydirilir ve elin 30–35 °C'de tutulması için gereken güç ölçülür. Temas soğuğu testi soğuk bir cisim tutulduğundaki ısıl direnci ölçer. Su testinde eldiven bilek çizgisine kadar suya batırılır; süre sonunda sızıntı yoksa seviye 1, varsa 0 yazılır ve kullanım bilgisine eldivenin ıslanınca yalıtımını kaybedebileceği uyarısı eklenir. Etiketteki üç hane bu sırayla okunur: konvektif soğuk, temas soğuğu, su geçirmezlik.

İki koşul beyan edilen seviyeyi sınırlar. Eldiven EN 388'e göre aşınma ve yırtılmada en az 1. seviyeyi geçmelidir. Konvektif ya da temas soğuğunda 2, 3 veya 4 beyan edilecekse aşınma ve yırtılmada en az 2. seviye gerekir; yoksa beyan edilebilecek en yüksek soğuk seviyesi 1'dir. −30 °C'nin altında kullanılmak üzere tasarlanan eldiven bir de −50 °C'de katlama testinden çatlamadan çıkmalıdır. Çok katmanlı eldivenler tüm katmanlarıyla birlikte test edilir; iç eldiveni başka bir dış eldivenle eşleştirdiğinizde etiketteki değer o kombinasyonu anlatmaz.

Ne zaman eldiven, ne zaman tek parmaklı eldiven? CCOHS'un aktardığı öneriye göre ince el becerisi gerekmiyorsa hafif işte 4 °C'nin, orta işte −7 °C'nin altında eldiven, −17 °C'nin altında tek parmaklı eldiven kullanılır. INRS de −7 °C'nin altındaki metal yüzeyle çıplak deri temasını risk etkenleri arasında sayar. El terminali kullanan toplayıcı için sahadaki çözüm çoğu zaman ince, nem ileten bir iç eldiven ile hızla çıkarılıp takılabilen bir dış eldivendir. İkisini birlikte test edilmiş bir set olarak almak, etiketteki seviyenin eldeki kombinasyonu anlatmasını sağlar.

İş ayakkabısı standardı EN ISO 20345 ailesinde taban kompleksinin soğuk yalıtımı CI işaretiyle gösterilir. Alman yasal kaza sigortası DGUV'nin ayak koruma kuralına göre testte ayakkabı −17 °C ortama konur, içi +23 °C'dedir; 30 dakika sonra iç tabanın yüzeyindeki sıcaklık düşüşü 10 °C'yi geçmemelidir. Aynı kural, soğuk depo gibi alanlarda taban yalıtımının saya yalıtımından daha önemli olduğunu yazar. Poliüretan dış taban iyi yalıtır, kauçuk ve PVC tabanda ek önlem gerekir. Çelik burun ve metal delinmez taban ise ayakkabı içindeki soğumayı olumsuz etkilemez.

Çorap ve numara bu sistemin parçasıdır. Bot, işte giyilecek çorapla denenir. İki çorap giyilecekse dıştaki bir beden büyük olur. Aşırı kalın çorap botu sıkar, yalıtımı ezer ve kan akışını yavaşlatır. Soğuk zeminde uzun süre ayakta duran çalışanlar için İngiliz iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE, yalıtımlı zemin kaplaması ya da bu iş için yapılmış ayakkabı önerir.

Terleme, mola ve maruziyet süresi

Soğukta en sık yapılan hata gereğinden sıcak giyinmektir. Koli taşıyan kişi terler, ter içliği ıslatır, ıslak katman yalıtımını hızla kaybeder ve kişi ilk durgun dakikada üşür. EN 342'nin girişi sürekli soğuk maruziyetinde terlemeden kaçınılması gerektiğini, emilen nemin yalıtımı giderek azalttığını yazar. Önerisi de açık: en yüksek değil işe uygun yalıtımı seçin, kapalı ve sabit bir takım yerine ayarlanabilir giysi kullanın. Isıyı ve nemi giysi ağızlarından havalandırarak atmak, katmanlar arasından difüzyonla atmaktan daha etkilidir.

Katman açma sırası işe yarar bir alışkanlıktır. CCOHS terlemeyi önlemek için şu sırayı önerir: kar ya da buzdan korunmak gerekmiyorsa önce eldiven, sonra bere ve atkı, ardından ceketin bel ve bilek ağzı, en son dış katman. Soğumaya başlayınca sıra tersine işler. Baş için de bir not: baret gereken yerde baretin altına örgü bere ya da astar takılabilir, ama baretin korumasını bozmaması için baret üreticisinin uygun gördüğü model seçilir. Kirli giysi de daha az ısıtır; kir lifler arasındaki hava boşluklarını doldurur.

Mola ve kesintisiz kalış süresi için herkese uyan bir sayı yok. Oda sıcaklığı, hava hızı, işin ağırlığı ve giyilen takımın yalıtımı birlikte değerlendirilir. EN ISO 11079 bu hesabı yapar: ortam ve iş yükü için gereken giysi yalıtımını (IREQ) bulur, giyilen takım bunun altında kalıyorsa izin verilen maruziyet süresini hesaplar. Fransız iş güvenliği enstitüsü INRS, ölçüm ve yorum gerektiren bu değerlendirme için uzman desteği alınmasını önerir.

Türkiye'de çerçeve risk değerlendirmesidir. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, KKD'nin kullanım şartlarının ve özellikle kullanım sürelerinin riskin derecesine, maruziyet sıklığına, çalışma yerinin özelliklerine ve donanımın performansına göre belirlenmesini ister. Birden fazla donanım birlikte kullanılacaksa bunların birbirinin korumasını bozmayacak biçimde seçilmesini de şart koşar; bere ile baret, iç eldiven ile dış eldiven bu maddenin günlük karşılığıdır.

Kurumların sahaya önerileri birbirine yakın. HSE soğukta yapılan işler için uygun koruyucu giysi, ısıtılmış alanda ısınıp sıcak içecek alacak kadar mola, maruziyeti sınırlamak için esnek çalışma düzeni ya da iş rotasyonu önerir; süreçlerin de soğuk alanda geçen süreyi azaltacak biçimde kurulmasını ister. INRS ısıtılmış ama aşırı sıcak olmayan bir dinlenme odası, giysi kurutma ve yedek giysi imkânı, çok düşük sıcaklıklardan sonra ek toparlanma süresi ister; etiketleme gibi hareketsiz işler için ısıtmalı zemin ve yalıtımlı oturak, soğuk oda kapısının içeriden açılabilmesi ve içeride kalmaya karşı sesli-ışıklı alarm önerir. CCOHS dinlenme alanında boyun, bel ve bilek ağızlarının açılmasını, mümkünse dış katmanın çıkarılmasını önerir; ter buharlaşır ve kişi depoya kuru döner.

−50 °C ve altına denk gelen ortamlar ayrı bir sınıftır. AB KKD Tüzüğü (2016/425), bu düzeydeki soğuk için tasarlanan donanımı en yüksek risk grubu olan Kategori III'e koyar. Avrupa Komisyonu'nun uygulama kılavuzu ölçütü, açıktaki derinin iki dakikadan kısa sürede donabileceği koşullar olarak tarif eder. −50 °C'nin karşılığı, rüzgârın en fazla 5 km/s olduğu durgun havadır; rüzgâr arttıkça aynı etki daha ılımlı sıcaklıkta da oluşur. Türkiye'deki Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği bu tüzük dikkate alınarak hazırlanmıştır.

Teklif ve şartnamede neler yazılmalı

“Soğuk hava deposu montu, 50 adet” bir şartname değildir. Doğru takım için tedarikçinin dört bilgiye ihtiyacı var: oda sıcaklığı, bir kişinin içeride kesintisiz kaldığı süre, işin hareket düzeyi (yürüyerek toplama mı, sabit masa mı) ve ıslaklık kaynağı. Bu dört bilgiyle EN 342 takımda hedeflenen Icler değeri ve gerekiyorsa WP sınıfı belirlenir; serin odada EN 14058 giysinin yetip yetmeyeceği de buradan anlaşılır.

Formasan'dan teklif isterken bunlara kişi sayısını, beden dağılımını ve takımın altına ne giyileceğini eklemeniz işi hızlandırır, çünkü dış katman altındaki içlik ve yalıtım düşünülerek bedenlendirilir. Gıda tesisinde yıkama sıcaklığı, depoda forklift trafiği yüzünden yüksek görünürlük ihtiyacı kalıbı değiştirir.

Takım, eldiven ve ayakkabıyla birlikte tek sistem olarak planlanmalı. Formasan soğuk ortam takımını ve termal katmanları üretir; eldiveni ve iş ayakkabısını tedarik eder. Eldiven için en düşük konvektif seviye ve su hanesi, ayakkabı için sınıf kodu ve CI işareti (örneğin S3 CI) şartnameye ayrı ayrı yazılır.

Teslimde etikete bakılır: standart numarası ve yılı (EN 342:2017 gibi), Icler değeri, sınıflar, CE işareti ve Türkçe kullanım bilgisi. Kullanım bilgisinde yıkama talimatı da bulunur. Yalıtım yıkamayla azalabildiği için talimat çamaşırhaneye yazılı verilir; ıslanan takım iki vardiya arasında kurumayabileceği için kişi başına yedek takım planlanır.